Rusçada alışveriş sırasında satın alınan ürünü belirtmek için belirtme hâli kullanılır ve kelimenin sonu, ismin gramer cinsiyetine ve tekil-çoğul oluşuna göre değişebilir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Belirtme hâlinin temel görevi
Belirtme hâli, cümlede yapılan işten doğrudan etkilenen kişiyi veya nesneyi gösterir. Türkçede bu anlam çoğu zaman “-ı, -i, -u, -ü” ekleriyle verilir: ekmeği, sütü, elmayı. Rusçada ise belirtme hâlinin adı Винительный падеж (vinitel'nıy padej) şeklindedir.
Alışverişte “Ne alıyorsun?” sorusuna cevap verirken bu hâli sıkça kullanırız. Örneğin Я покупаю хлеб. (Ya pokupayu hleb.) cümlesi “Ekmek satın alıyorum.” anlamına gelir. Burada хлеб (hleb) satın alınan nesnedir ve belirtme hâlindedir.
Rusçada bazı isimler belirtme hâlinde değişmeden kalır, bazı isimlerin sonu değişir. Değişiklik, ismin cinsiyetine ve tekil-çoğul oluşuna bağlıdır. Bu nedenle önce kelimenin sözlük biçimini, yani yalın hâlini tanımak önemlidir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Ben süt alıyorum.” cümlesinde satın alınan nesne süttür. Rusçada süt молоко (malako) kelimesidir ve nötr cinsiyettedir. Nötr isim tekilde değişmediği için doğru cümle Я покупаю молоко. (Ya pokupayu malako.) olur.
2. Dişil isimlerde son değişikliği
Dişil cinsiyetteki tekil isimlerin önemli bir bölümü yalın hâlde -а veya -я ile biter. Bu isimler belirtme hâlinde genellikle -у veya -ю olur. Örneğin колбаса (kalbasa) “sosis” demektir; satın alınan nesne olduğunda колбасу (kalbasu) biçimine dönüşür.
Aynı kuralı сметана (smetana) “ekşi krema” ve вишня (vişnya) “vişne” kelimelerinde de görürüz. Я покупаю сметану. (Ya pakupayu smetanu.) cümlesi “Ekşi krema satın alıyorum.” demektir. Я покупаю вишню. (Ya pakupayu vişnyu.) ise “Vişne satın alıyorum.” anlamına gelir.
Telaffuzda son harfi açık söylemek gerekir: -у genellikle “u”, -ю ise “yu”ya yakın okunur. Türkçe konuşan öğrenciler bazen kelimenin sözlük biçimini korur ve Я покупаю колбаса. (Ya pakupayu kalbasa.) der. Bu kullanım yanlıştır; çünkü ürün satın alınan nesne olduğu için son değişmelidir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Ben çilek satın alıyorum.” cümlesinde клубника (klubnika) kelimesi -а’dan -у’ya dönüşür: Я покупаю клубнику. (Ya pakupayu klubniku.). Bu cümlenin anlamı “Çilek satın alıyorum.”dur. “Muz” anlamındaki банан (banan) ise erildir ve belirtme hâlinde cansız olduğu için değişmez: Я покупаю банан. (Ya pakupayu banan.).
3. Eril ve nötr isimlerde kullanım
Eril cansız isimler tekil belirtme hâlinde yalın hâlle aynı görünür. Örneğin хлеб (hleb) “ekmek”, сыр (sır) “peynir” ve чай (çay) “çay” kelimeleri satın alma cümlesinde biçim değiştirmez: Я покупаю сыр. (Ya pakupayu sır.) “Peynir satın alıyorum.”
Nötr isimler de tekil belirtme hâlinde değişmez. яблоко (yablaka) “elma”, молоко (malako) “süt” ve масло (masla) “tereyağı veya yağ” kelimeleri buna örnektir. Мы покупаем яблоко. (Mı pakupayem yablaka.) cümlesi “Bir elma satın alıyoruz.” anlamına gelir.
Fiyat belirtirken стоить (stoit') fiiliyle kurulan “kaç para?” sorusunda ürün çoğunlukla yalın biçimde görünür: Сколько стоит хлеб? (Skol'ka stoit hleb?) “Ekmek ne kadar?” Satın alma cümlesinde ise Я покупаю хлеб за сто рублей. (Ya pakupayu hleb za sto rubley.) denir. Burada хлеб (hleb) satın alınan nesnedir; fiyat bölümü “100 ruble karşılığında” anlamı katar.
Eril canlı isimlerde farklı bir kural vardır: kişi veya hayvan söz konusu olduğunda belirtme hâli çoğu zaman genitif hâle benzer. Ancak temel alışverişte ürünlerin çoğu cansız olduğu için önce cansız isimlerle güvenli ve sık kullanılan kalıpları öğrenmek yeterlidir.
Örnek
Çözümlü örnek: “Peynir 250 ruble.” demek için Сыр стоит двести пятьдесят рублей. (Sır stoit dvesti pyat'desyat rubley.) denebilir. “Ben peyniri 250 rubleye satın alıyorum.” cümlesi ise Я покупаю сыр за двести пятьдесят рублей. (Ya pakupayu sır za dvesti pyat'desyat rubley.) olur. сыр (sır) eril ve cansız olduğu için biçimi değişmez.
4. Çoğul ürünler ve alışveriş kalıpları
Cansız çoğul isimlerin belirtme hâli yalın çoğul biçimiyle aynıdır. Örneğin яблоки (yablaki) “elmalar”, бананы (bananı) “muzlar” ve помидоры (pamidarı) “domatesler” kelimeleri satın alma cümlesinde aynı görünür.
Bu kelimelerle Я покупаю яблоки. (Ya pakupayu yablaki.) “Elma satın alıyorum.” veya Мы покупаем бананы. (Mı pakupayem bananı.) “Muz satın alıyoruz.” denebilir. Ürün sayısı birden fazla olduğu için fiil de özneye göre değişebilir: я покупаю (ya pakupayu) “satın alıyorum”, мы покупаем (mı pakupayem) “satın alıyoruz”.
Mağazada nazik istek belirtmek için Дайте, пожалуйста, яблоки. (Dayte, pajaluysta, yablaki.) kalıbı kullanılabilir. Anlamı “Lütfen elma verin.”dir. Daha doğal ve miktarı belirli bir istek için Дайте, пожалуйста, два килограмма яблок. (Dayte, pajaluysta, dva kilagrama yablak.) denebilir: “Lütfen iki kilogram elma verin.”
Örnek
Somut diyalog: — Что вы покупаете? (Şto vı pakupayete?) — “Ne satın alıyorsunuz?” — Я покупаю помидоры и сыр. (Ya pakupayu pamidarı i sır.) — “Domates ve peynir satın alıyorum.” Burada помидоры (pamidarı) çoğul cansız, сыр (sır) ise tekil eril cansız isimdir.
5. Meyve, fiyat etiketi ve kısa diyalog
Meyve reyonunda belirtme hâli çok sık kullanılır. груша (gruşa) “armut” ve слива (sliva) “erik” dişil isimlerdir; bu yüzden satın alınırken грушу (gruşu) ve сливу (slivu) biçimlerini alırlar. Я покупаю грушу. (Ya pakupayu gruşu.) “Armut satın alıyorum.” demektir.
Яблоко (yablaka) nötr bir isimdir ve belirtme hâlinde değişmez. Bu nedenle Я покупаю яблоко за пятьдесят рублей. (Ya pakupayu yablaka za pyat'desyat rubley.) cümlesi “Bir elmayı 50 rubleye satın alıyorum.” anlamına gelir. Fiyat etiketini sorarken Сколько стоит это яблоко? (Skol'ka stoit eto yablaka?) denebilir: “Bu elma ne kadar?”
Alışverişte bir ürünü gösterirken это (eta) “bu” kelimesi de yararlıdır. Я возьму эту грушу. (Ya voz'mu etu gruşu.) cümlesi “Bu armudu alacağım.” anlamına gelir. Burada груша (gruşa) dişil olduğu için hem isim грушу (gruşu) olur hem de эта (eta) kelimesi belirtme hâlinde эту (etu) biçimine dönüşür.
Telaffuz ipucu: ж (j) Türkçedeki “j” sesine, ш (ş) “ş” sesine yakındır. щ (şş) daha yumuşak ve uzun bir “ş” gibi duyulur. Okurken kelime sonlarını yutmamak, özellikle -у ve -ю eklerini belirgin söylemek anlaşılmayı kolaylaştırır.
Örnek
Somut diyalog: — Сколько стоит эта слива? (Skol'ka stoit eta sliva?) — “Bu erik ne kadar?” — Двадцать рублей. (Dvadtsat' rubley.) — “Yirmi ruble.” — Я возьму эту сливу. (Ya voz'mu etu slivu.) — “Bu eriği alacağım.” Son cümlede слива (sliva) kelimesi сливу (slivu) olmuştur.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Her üründe kelimenin sonunu değiştirmek gerekir. Doğrusu: Yanlış. Eril ve cansız tekil isimler ile nötr tekil isimler değişmez: Я покупаю хлеб. (Ya pakupayu hleb.) ve Я покупаю молоко. (Ya pakupayu malako.).
- Yanlış: Fiyat sorarken de ürün mutlaka belirtme hâlinde olmalıdır. Doğrusu: Fiyat sorma kalıbında ürün genellikle yalın biçimdedir: Сколько стоит сыр? (Skol'ka stoit sır?) “Peynir ne kadar?” Ürünü satın aldığımızı söylerken belirtme hâli kullanılır.
- Yanlış: Dişil -а ve -я sonları belirtme hâlinde aynı kalır. Doğrusu: Tekil dişil isimlerde -а genellikle -у, -я ise -ю olur: Я покупаю грушу. (Ya pakupayu gruşu.) ve Я покупаю неделю. (Ya pakupayu nedelyu.). İkinci örnekte kelime “hafta” anlamındadır; kuralı göstermek içindir.
- Yanlış: Rusçada ürün adı Türkçedeki gibi her zaman “-i” anlamı taşıyan aynı ekle kurulur. Doğrusu: Rusçada tek bir belirtme hâli eki yoktur; isim türüne göre biçim değişir veya değişmez. Bu yüzden kelimenin cinsiyetini ve tekil-çoğul durumunu birlikte öğrenmek gerekir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta belirtme hâli yalnızca alışverişte değil, hareket fiilleri ve canlı nesnelerle daha ayrıntılı incelenir. Öğrenciler erkek ve çoğul canlı isimlerde belirtme hâlinin genitif hâle benzeyen biçimlerini öğrenir. Ayrıca olumsuz cümlelerde belirtme hâli ile genitif hâlin kullanım farklarını karşılaştırabilirler. Sonraki adım, aynı ürünü farklı hâllerde kullanarak daha uzun mağaza diyalogları kurmaktır.
Özet
Belirtme hâli, satın alınan ürünü gösterir ve Rusçada покупать (pakupat') gibi fiillerle sık kullanılır. Tekil dişil isimlerde -а/-я sonları genellikle -у/-ю olur; eril cansız, nötr ve çoğul cansız isimler değişmez. Fiyat sorarken yalın biçim, ürünü satın alırken ise uygun belirtme hâli biçimi kullanılmalıdır.