Dolaylı anlatım, başkasının sözünü anlamını koruyarak aktarmamızı ve aktarılan bilginin bize değil, başka bir kaynağa ait olduğunu açıkça göstermemizi sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Dolaylı anlatımın amacı ve temel yapısı
Dolaylı anlatımda bir kişinin sözlerini tırnak içinde aynen vermeyiz; bu sözleri başka bir cümlenin içine yerleştiririz. Almancada bu kullanım genellikle Indirekte Rede olarak adlandırılır ve haber dilinde tarafsızlık izlenimi verir. Aktaran kişi, söylenen bilginin kendi düşüncesi olmadığını dilbilgisel olarak gösterir.
En yaygın yapı, aktarma fiilinden sonra gelen ve Konjunktiv I ile çekimlenen cümledir. dass ile kurulan yan cümlede fiil genellikle sonda bulunur; bağlaçsız dolaylı anlatım cümlesinde ise fiil ikinci konumda da bulunabilir. Örneğin doğrudan anlatımda Die Ministerin sagt: „Die Preise steigen nicht.“ cümlesi, dolaylı anlatımda Die Ministerin sagt, die Preise stiegen nicht. biçimine dönüşebilir. Buradaki stiegen, çoğul öznede Konjunktiv I biçimi steigen ile gösterge kipi aynı olduğu için kullanılan Konjunktiv II biçimidir. Telaffuz ipucu: die Preise stiegen nicht yaklaşık olarak “di praysa şti:gen niht” diye okunur.
Örnek
Direkt: Der Sprecher sagt: „Ich bin optimistisch.“ — Doğrudan: Konuşmacı “İyimserim.” diyor. Indirekt: Der Sprecher sagt, er sei optimistisch. — Dolaylı: Konuşmacı iyimser olduğunu söylüyor. Burada ich zamiri, konuşmayı aktaran kişinin bakış açısına göre er olur; bin ise sei biçimine dönüşür.
2. Konjunktiv I’in temel çekimi
Konjunktiv I özellikle sein, haben ve werden fiillerinde kolayca tanınır. Önemli biçimler şunlardır: er sei “o olsun / olduğu söyleniyor”, er habe “onun sahip olduğu söyleniyor”, er werde “olacağı söyleniyor”. Çoğul öznelerde sie seien biçimi sein fiilinin Konjunktiv I şeklidir. haben fiilinde ise Konjunktiv I biçimi sie haben, gösterge kipiyle aynı göründüğü için bağlam önemlidir; bu durumda sie hätten Konjunktiv II yedek biçimi olarak kullanılabilir.
Düzenli fiillerde üçüncü tekil kişi çoğunlukla özel bir Konjunktiv I eki alır: er komme, er sage, er arbeite. Birinci tekil kişi ile üçüncü tekil kişi bazı fiillerde aynı görünebilir; bu durumda özne ve aktarma fiili anlamı açıklar. Konjunktiv I’in telaffuzunda yazıdaki ei genellikle “ay” sesine yakındır: sei yaklaşık “zay”, bleibe yaklaşık “blaybe” diye okunur.
Örnek
Die Forscherin sagt: „Ich habe neue Daten.“ → Die Forscherin sagt, sie habe neue Daten. Burada habe, haben fiilinin Konjunktiv I biçimidir. Der Sprecher erklärt: „Das Projekt beginnt im Mai.“ → Der Sprecher erklärt, das Projekt beginne im Mai. cümlesinde beginnt yerine beginne kullanılır.
3. Zaman, kişi ve zamir değişiklikleri
Dolaylı anlatıma geçerken yalnızca fiili değil, kişi zamirlerini ve zaman bildiren sözcükleri de konuşmacının bakış açısına göre değiştirmek gerekir. ich çoğu zaman er veya sie olur; mein ise aktarılan kişiye göre sein ya da ihr biçimine dönüşebilir. heute, morgen ve hier gibi sözcükler de olayın hangi zamanda ve yerde aktarıldığına göre değişebilir.
Konuşmanın zamanı ile aktarım zamanı aynı değilse anlam karışıklığı oluşabilir. Örneğin bir kişinin „Ich komme morgen“ sözü, olay ertesi gün aktarılıyorsa Er sagt, er komme am nächsten Tag. biçiminde verilebilir. Geçmişte tamamlanmış olaylarda yardımcı fiil de Konjunktiv I biçimine girer: Sie sagt: „Ich habe den Bericht gelesen.“ → Sie sagt, sie habe den Bericht gelesen.
Örnek
Direkt: Lena sagt: „Ich fahre morgen mit meinem Bruder nach Berlin.“ — Lena “Yarın erkek kardeşimle Berlin’e gidiyorum.” diyor. Indirekt: Lena sagt, sie fahre am nächsten Tag mit ihrem Bruder nach Berlin. — Lena ertesi gün erkek kardeşiyle Berlin’e gideceğini söylüyor. Burada ich → sie, morgen → am nächsten Tag ve fahre → fahre olmuştur; son değişiklik yazıda görünmese de fiil bağlam içinde Konjunktiv I olarak yorumlanır.
4. Konjunktiv I ile Konjunktiv II arasındaki seçim
Konjunktiv I biçimi, aynı zamanda geniş zamanın veya şimdiki zamanın normal biçimiyle tamamen aynıysa cümle belirsizleşebilir. Özellikle çoğul öznelerde bu durum sık görülür: Die Experten sagen, sie kommen morgen. cümlesindeki kommen, hem gösterge kipi hem de Konjunktiv I olarak anlaşılabilir. Gazete dili bu belirsizliği önlemek için çoğu zaman Konjunktiv II biçimini kullanır: Die Experten sagen, sie kämen morgen.
Konjunktiv II burada her zaman varsayım anlamı taşımaz; bazen yalnızca dolaylı anlatımı açıkça belirtmek için kullanılan bir yedek biçimdir. würden ile kurulan yapı da görülebilir: Die Experten sagen, sie würden morgen kommen. Ancak resmî haber dilinde mümkün olduğunda kısa ve açık Konjunktiv I biçimi tercih edilir. Konuşurken bu ayrım her zaman korunmayabilir; yazılı ve resmî aktarımda ise önemlidir.
Örnek
Direkt: Die Zeugen sagen: „Wir haben nichts gesehen.“ → Die Zeugen sagen, sie hätten nichts gesehen. Burada sie haben biçimi Konjunktiv I ile gösterge kipi arasında ayırt edilemediği için hätten kullanılır. Buna karşılık Der Zeuge sagt, er habe nichts gesehen. cümlesinde habe açıkça Konjunktiv I’dir.
5. Haber, röportaj ve kaynak gösterme
Haber metinlerinde sagen, erklären, berichten, betonen ve bestätigen gibi aktarma fiilleri sık kullanılır. Bu fiillerden sonra gelen Konjunktiv I, gazetecinin aktarılan görüşü kendi bilgisi olarak sunmadığını belirtir. Böylece okur, cümlenin kaynağını ve sorumluluğunu daha iyi ayırt eder.
Bir kaynağın sözü aktarılırken anlam değiştirilmemelidir. Doğrudan alıntıda duygusal vurgu, soru biçimi veya emir yapısı varsa dolaylı anlatımda bunların anlamı korunur. Örneğin „Wir müssen sofort handeln!“ sözü, Die Aktivistin betont, man müsse sofort handeln. biçiminde aktarılabilir. Buradaki müsse, müssen fiilinin Konjunktiv I biçimidir ve telaffuzu yaklaşık “müse” şeklindedir.
Örnek
Originalmeldung: Der Bürgermeister sagt: „Die Stadt wird die Brücke im Sommer reparieren.“ Indirekte Rede: Der Bürgermeister sagt, die Stadt werde die Brücke im Sommer reparieren. — Belediye başkanı, şehrin köprüyü yazın onaracağını söylüyor. werde biçimi, geleceğe ilişkin planın belediye başkanına ait olduğunu gösterir; cümleyi yazan kişi planın gerçekleşeceğini kendi adına garanti etmez.
6. Uygulama: metni dönüştürme ve kontrol etme
Bir cümleyi dolaylı anlatıma çevirirken dört adımlı bir kontrol yapılabilir: önce aktarma fiilini belirleyin, sonra konuşmacının kişi zamirini bulun, ardından fiilin Konjunktiv I biçimini seçin ve son olarak zaman-yön bildiren sözcükleri bağlama göre düzenleyin. Cümlenin anlamının korunup korunmadığını ve yan cümlede fiilin sona gidip gitmediğini de kontrol edin.
Bu beceri için kısa haber parçaları, röportajlar ve sınıf sunumları kullanılabilir. Öğrenci önce doğrudan alıntıyı tek başına dönüştürmeli, sonra birden fazla cümleden oluşan metinde kaynak değişikliklerini izlemelidir. C1 düzeyinde amaç yalnızca doğru ekleri yazmak değil, kaynağa mesafe koyan, açık ve tutarlı bir metin üretmektir.
Örnek
Direkt: Die Ärztin erklärt: „Viele Menschen schlafen zu wenig. Sie sollten ihre Gewohnheiten ändern.“ 1) Die Ärztin erklärt aktarma bölümüdür. 2) Viele Menschen schlafen zu wenig. cümlesi Viele Menschen schliefen zu wenig. biçimine çevrilebilir; çünkü schlafen biçimi çoğulda belirsizlik yaratır. Buradaki schliefen Konjunktiv II biçimidir. 3) Sie sollten ihre Gewohnheiten ändern. cümlesi dolaylı aktarımda sie sollten ihre Gewohnheiten ändern olarak kalabilir; burada sollten Konjunktiv II’nin yedek biçimidir ve küçük harfle yazılan sie önceki cümledeki Viele Menschen grubuna gönderme yapar. Tam aktarım: Die Ärztin erklärt, viele Menschen schliefen zu wenig und sie sollten ihre Gewohnheiten ändern.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Dolaylı anlatımda bütün fiiller mutlaka geçmiş zamana çevrilir. Doğrusu: Yanlış. Amaç zamanı otomatik olarak geçmişe taşımak değil, aktarılan sözün kaynağını göstermektir. Örneğin Er sagt, er sei krank. cümlesinde konuşma şimdiki zamanla aktarılır.
- Yanlış: Konjunktiv I her zaman tahmin veya şüphe anlamı verir. Doğrusu: Yanlış. Konjunktiv I çoğu zaman kaynağa mesafe koyan tarafsız bir aktarım biçimidir. Die Sprecherin erklärt, die Zahlen seien korrekt. cümlesi, konuşmacının böyle söylediğini aktarır; aktaran kişinin mutlaka şüphe ettiğini göstermez.
- Yanlış: Zamirler doğrudan anlatımdaki biçimiyle aynen bırakılır. Doğrusu: Yanlış. Bakış açısı değiştiği için zamirler de değişebilir: „Ich habe meinen Pass verloren.“ → Er sagt, er habe seinen Pass verloren.
- Yanlış: Konjunktiv I ile Konjunktiv II arasında hiçbir fark yoktur. Doğrusu: İkisi aynı işleve sahip değildir. Konjunktiv I özellikle dolaylı anlatımda kullanılır; Konjunktiv II ise varsayım, dilek ve gerçekleşmemiş durumların yanı sıra Konjunktiv I biçimi belirsiz olduğunda yedek biçim olarak kullanılabilir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta bu konu, haber metinlerinin üslup ve güvenilirlik açısından karşılaştırılmasına doğru ilerler. Öğrenciler yalnızca cümle dönüştürmekle kalmaz; farklı kaynakların aynı olayı nasıl aktardığını ve hangi bilgilerin doğrudan kanıtlandığını inceler. Ayrıca uzun dolaylı anlatımlarda bağlaçları, edilgen yapıları ve modal fiilleri daha tutarlı kullanmayı öğrenir. Sonraki adım, bir röportajı özetleyerek kaynakları açıkça gösteren kısa bir haber metni yazmaktır.
Özet
Dolaylı anlatımda başkasının sözü, çoğunlukla Konjunktiv I kullanılarak ve kaynakla araya dilbilgisel bir mesafe konularak aktarılır. Zamirler, zaman ifadeleri ve fiil biçimleri aktarımın bakış açısına göre düzenlenmelidir. Konjunktiv I belirsiz kaldığında Konjunktiv II veya uygun başka bir yapı kullanılabilir.