Sağlık ve kamu hizmetlerinde faili gizleyip kuralı öne çıkarmak için İspanyolca se impersonal ve pasiva refleja kullanılır.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Belgisiz se: faili olmayan duyuru
Kamu anonsunda önemli olan mesajdır, konuşan memur değil. İspanyolca bu durumu se impersonal (telaffuz: se impersonal) ile verir. Kalıp şudur: se + üçüncü tekil şahıs fiil; fiil nesneye göre çoğalmaz. CEFR B2 can-do: Genel kuralları ve duyuruları fail belirtmeden anlayabilir ve üretebilirim.
Sağlık bağlamında sık duyarsınız: Se informa a los pacientes (se informa a los pasyéntes) Hastalara bilgi verilir. Se pide silencio en la sala (se pide silensyo en la sala) Salonda sessizlik istenir. Se prohíbe fumar (se proíbe fumár) Sigara içmek yasaktır. Kısa diyalog: ¿Se puede entrar sin cita? (se pwéde entrar sin síta) Randevusuz girilebilir mi? No, se pide cita previa. (no, se pide síta prébya) Hayır, önceden randevu istenir. İpucu: h okunmaz; j Türkçedeki h gibi söylenir.
Örnek
Se habla español en la recepción. (se ábla españól en la resepsyón) Resepsiyonda İspanyolca konuşulur. Kim konuşuyor belli değildir; fiil bu yüzden tekil kalır.
Yansıyan edilgen: nesne özne olur
Pasiva refleja (pasíba refléha) yansıyan edilgen demektir. Yapılan şey dilbilgisel özne olur ve fiil onunla tekil veya çoğul uyum yapar. Kalıp: se + fiil (özneye göre çekim) + ad. B2 can-do: Kampanya metninde kimin yaptığını söylemeden sonucu tarif edebilirim.
Aşı örnekleri: Se anuncian nuevas vacunas (se anúnsyan nwébas bakúnas) Yeni aşılar duyurulur. Se aplican las dosis en el centro de salud (se aplikán las dósis en el sentro de salúd) Dozlar sağlık merkezinde uygulanır. Se vacuna a la población de riesgo (se bakúna a la poblasyón de rjésgo) Risk grubu aşılanır; kişide a gelir. Se distribuyen mascarillas (se distribúyen maskarílyas) Maskeler dağıtılır. Türkçe “dağıtılır” tekil kalır; İspanyolca çoğul ada uyum ister. Bu, belgisiz se (hep tekil) ile yansıyan edilgen arasındaki pratik farktır.
Örnek
Se abren las inscripciones para la campaña. (se ábren las inskripsjónes para la kampánya) Kampanya kayıtları açılır. Çoğul se abren, çünkü kayıtlar çoğuldur. Yanlış: tekil Se abre las inscripciones.
Randevu ve zorunluluk: se requiere
Kamu hizmetinde sık kalıp se requiere (se rekjére) ve se necesita (se nesesíta) şeklindedir. Telaffuz: requiere = rek-yé-re. Bunlar belgisiz se ile kurulur ve çoğu tabelada tekil kalır. Anlam: gerekir, istenilir, şarttır. B2 can-do: Resmi bir hizmetin şartlarını fail belirtmeden açıklayabilirim.
Hastane kapısında: Se requiere cita previa (se rekjére síta prébya) Önceden randevu gerekir. Se necesitan el documento de identidad y la tarjeta sanitaria (se nesesítan el dokuménto de identidád i la tarhéta sanitárya) Kimlik ve sağlık kartı gerekir. Diyalog: ¿Se atiende sin cita? (se atjénde sin síta) Randevusuz bakılır mı? En urgencias se atiende siempre. En consulta se pide cita. (en urhénsjas se atjénde sjémpre. en konsultá se píde síta) Acilde her zaman bakılır; muayenede randevu istenir. Urgencias = urhénsjas.
Örnek
Tabela: Se solicita llegar quince minutos antes. (se solisíta yegár kínse minútos ántes) On beş dakika önce gelinmesi rica olunur. Fail yoktur, kural vardır.
Eczanede satış: se venden
Ticaret ve eczane dilinde klasik yansıyan edilgen se vende / se venden (se bén-de / se bén-den) kalıbıdır. v İspanyolcada b’ye yakın söylenir. Tek ürün tekil, çok ürün çoğul gider. B2 can-do: Vitrin yazısını ve eczacı açıklamasını fail olmadan anlayabilirim.
Örnekler: Se venden medicamentos sin receta (se bénden medikaméntos sin rreséta) Reçetesiz ilaçlar satılır. Se aconseja no automedicarse (se akonséha no otomedi-kársé) Kendi kendine ilaç kullanılmaması öğütlenir. Se consulta al farmacéutico (se konsultá al farmaséutiko) Eczacıya danışılır. Diyalog: ¿Se vende este jarabe sin receta? (se bende este harabe sin rreseta) Bu şurup reçetesiz satılır mı? Sí, se vende libremente. Se recomienda leer el prospecto. (sí, se bende libremente. se rekomendá leer el prospekto) Evet, serbest satılır; prospektüs okunması önerilir.
Örnek
Yanlış (Türkçe kalıbı taşımak): Se vende medicamentos. Doğru: Se venden medicamentos. Nesne çoğul olduğu için fiil de çoğuldur.
Ameliyathane ve bakım: se opera
Hastane prosedüründe fail çoğu zaman ekip olduğu için tek kişi söylenmez. Se opera (se opérá), se transfiere (se trans-fjére), se ingresa (se ingresá) sık duyulur. Kişi söz konusuysa dil genellikle a ekler: Se opera al paciente (se opera al pasyente) Hasta ameliyat edilir. Bu kullanım belgisiz seye yakındır ve fiil tekil kalır.
Şeyler uyum ister: Se curan las heridas (se kúran las erídas) Yaralar tedavi edilir. Se revisan los análisis (se rrebísan los análisis) Tahliller gözden geçirilir. Kişilerde: Se atiende a los heridos (se atjende a los erídos) Yaralılara bakılır. B2 kuralı: şey = fiil uyumu; kişi = a + çoğu zaman tekil fiil. Diyalog: Se prepara al paciente para el quirófano. (se prepára al pasyente para el kirófano) Hasta ameliyathaneye hazırlanır. ¿Se opera esta mañana? (se opera esta manyana) Bu sabah ameliyat edilir mi? Sí, se interviene a las diez. (sí, se interbjéne a las djés) Evet, saat onda müdahale edilir.
Örnek
En este hospital se operan casos de urgencia las veinticuatro horas. (en este ospital se operan kasos de urhensja las beintikwatro oras) Bu hastanede acil vakalar yirmi dört saat ameliyat edilir. casos çoğul olduğu için se operan.
Türkçe kaynaklı sık hatalar
Türkçe “yapılır, satılır, istenir” tek ekle belgisiz yapar ve fiil sayıya göre değişmez. Bu alışkanlık İspanyolcaya taşınınca Se vende las pastillas veya Se requieren cita gibi uyumsuz cümleler çıkar. Kural: belgisiz se impersonal = fiil hep tekil; yansıyan edilgen = fiil adla uyumlu. se fiilden hemen önce durur, cümle sonuna ek gibi gitmez ve kısa söylenir; vurgu fiildedir.
İkinci tuzak dönüşlü fiille karıştırmaktır. El médico se lava las manos (el médiko se laba las manos) Doktor ellerini yıkar (fail belli, dönüşlü). Se lavan las manos antes de entrar (se laban las manos ántes de entrar) Girmeden önce eller yıkanır (kural, yansıyan edilgen). Üçüncü tuzak konuşmada ağır ser + ortaç kullanmaktır; tabela dilinde Se anuncian las vacunas daha doğaldır. Dördüncü tuzak kişi nesnesinde a unutmaktır: resmi metinde sıkça Se vacuna a la población görülür.
Örnek
Yanlış: En la farmacia se vende antibióticos sin control. Doğru: En la farmacia se venden antibióticos con receta. (en la farmasya se benden antibjótikos kon rreseta) Eczanede antibiyotikler reçeteyle satılır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Se her zaman tekil fiille gider. Doğrusu: Yalnız se impersonal tekildir. Pasiva reflejade fiil özneyle uyum yapar: se vende / se venden.
- Yanlış: Bu yapı dönüşlü fiilin ta kendisidir; fail işi kendine yapıyordur. Doğrusu: Dönüşlüde fail bellidir. Belgisiz ve yansıyan edilgende fail ya yoktur ya önemsizdir.
- Yanlış: Türkçedeki “-ilir” bire bir se hace diye çevrilir ve uyum aranmaz. Doğrusu: Nesne çoğulsa ve yapı edilgense fiil çoğul olur. Önce etkilenen şey mi kişi mi bakın.
- Yanlış: Resmi dilde mutlaka ser + ortaç kullanılmalıdır. Doğrusu: Kamu tabelası ve anons B2’de neredeyse her zaman se seçer; ser edilgeni daha yazılıdır ve faili por ile açar.
- Yanlış: Kişiler için her zaman Se operan los pacientes demek gerekir. Doğrusu: Kişi nesnesinde sıklıkla Se opera a los pacientes (tekil fiil + a) görülür. B2’de her iki biçimi de tanımak yeterlidir.
Bir adım ileri
Bir üst düzeyde (C1) aynı anlam ser + ortaç ve por failiyle daha resmi yazılır: Las vacunas son administradas por el personal sanitario. Ayrıca se le yapıları dolaylı nesneyi belgisiz cümleye ekler. İspanya ile Latin Amerika arasında se vende casas gibi uyumsuz belgisiz kullanımlar duyulabilir. Akademik sağlık metninde edilgen seçimi üslup meselesi olur.
Özet
Se impersonal faili gizler ve fiili tekil tutar; pasiva refleja etkilenen şeyi özne yapıp fiili uydurur. Sağlık ve kamu hizmeti metinlerinde randevu, satış, aşı ve ameliyat bu iki kalıpla anlatılır. Türkçe “-ilir” alışkanlığını bırakıp tekil-çoğul uyumuna ve kişi nesnesindeki a harfine dikkat edin.