Adlaştırma, eylemleri ve nitelikleri isimlere dönüştürerek akademik metinleri daha yoğun, soyut ve nesnel hâle getirir; ancak aşırı kullanıldığında anlamı gizleyebilir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Adlaştırma nedir?
Adlaştırma, bir fiilin, sıfatın veya başka bir sözcük türünün isim biçimine dönüştürülmesidir. İngilizcede bu dönüşüm çoğu zaman eklerle yapılır; örneğin fiilden isim oluşturmak için -tion, -ment, -al veya -ance kullanılabilir. Bazı isimler ise düzensiz biçimde veya fiille aynı biçimde oluşur.
Akademik yazıda adlaştırma, eylemi gerçekleştiren kişiden çok eylemin kendisine veya sonucuna dikkat çeker. Günlük dilde daha doğrudan olan The committee decided to postpone the meeting. cümlesi, adlaştırılmış bir özneyle The committee's decision resulted in the postponement of the meeting. şeklinde yazılabilir. İlk cümlenin Türkçe karşılığı “Komite toplantıyı ertelemeye karar verdi.”, ikinci cümlenin karşılığı ise “Komitenin kararı toplantının ertelenmesine yol açtı.” şeklindedir.
Örnek
Dönüşüm: investigate = araştırmak; investigation = araştırma. The researchers investigated the water quality. = “Araştırmacılar su kalitesini inceledi.” Adlaştırma kullanan biçim: The investigation of water quality produced reliable results. = “Su kalitesinin incelenmesi güvenilir sonuçlar ortaya koydu.” Burada eylemi anlatan fiil, süreci adlandıran bir isme dönüşmüştür.
Fiilden, sıfattan ve nitelikten isim oluşturma
En yaygın dönüşümlerden biri fiilden isim oluşturmaktır: analyse sözcüğü analysis, develop sözcüğü development, reduce sözcüğü reduction olur. Sıfatlardan da isim yapılabilir: accurate sözcüğünden accuracy, efficient sözcüğünden efficiency türetilir. Bu biçimler, bir özelliği tek bir kavram olarak tartışmamızı sağlar.
Adlaştırılmış bir yapının önüne başka isimler veya niteleyiciler gelebilir. rapid economic growth ifadesi “hızlı ekonomik büyüme”, a significant reduction in waste ifadesi ise “atık miktarında önemli bir azalma” demektir. Ancak bütün isimleri rastgele fiillerin yerine koymak doğru değildir; bazı adlaştırmalar doğal, bazıları ise gereksiz ve yapay görünür. Akademik üslup, yalnızca uzun olmak değil, kesin ve anlaşılır olmaktır.
Örnek
Aşağıdaki değişime dikkat edin: People consumed less energy. = “İnsanlar daha az enerji tüketti.” Adlaştırılmış biçim: A reduction in energy consumption was observed. = “Enerji tüketiminde bir azalma gözlemlendi.” İkinci cümlede eylemi yapan kişiler geri plandadır; gözlenen sonuç öne çıkarılmıştır. Buna karşılık sorumluluk önemliyse ilk cümle daha açık olabilir.
Dilbilgisel metafor ve soyut düşünme
Dilbilgisel metafor, bir anlamın günlük ve doğrudan dilbilgisi biçimi yerine daha soyut bir biçimle ifade edilmesidir. Örneğin Prices increased because demand grew. cümlesinde iki eylem fiillerle anlatılır. The increase in prices was a consequence of the growth in demand. cümlesinde ise aynı ilişkiler isimlerle kurulmuştur. İlk cümlenin karşılığı “Talep arttığı için fiyatlar yükseldi.”, ikinci cümlenin karşılığı “Fiyatlardaki artış, talepteki büyümenin bir sonucuydu.” şeklindedir.
Bu yapı, olayları sınıflandırılabilir nesneler gibi sunar: artış, azalma, karar, sonuç, etki veya değişim. Böylece yazar, önceki cümledeki bütün bir olayı daha sonra tek bir isimle anabilir. Örneğin The company closed three factories. This closure affected employment. cümlelerinde closure, önceki olayın kısa adıdır. Soyut isimler düşünmeyi kolaylaştırır; fakat çok fazla soyut isim kullanılırsa metin okuyucudan daha fazla zihinsel çaba ister.
Örnek
Somut olay: Bir okulda öğrenciler daha fazla kitap okumaya başladı. Doğrudan anlatım: Students read more books, so their vocabulary improved. = “Öğrenciler daha çok kitap okudu, bu yüzden kelime dağarcıkları gelişti.” Akademik biçim: The increase in reading was associated with an improvement in vocabulary. = “Okumadaki artış, kelime dağarcığındaki gelişmeyle ilişkiliydi.” Burada iki eylem, iki soyut isim olarak sunulmuştur; ancak ikinci cümle kesin neden-sonuç iddiasında bulunmaz.
Akademik metinde yoğunluk, nesnellik ve açıklık
Adlaştırma, akademik metinlerde bilgi yoğunluğunu artırır. The committee reviewed the proposal and rejected it because it was too costly. cümlesi doğrudan ve anlaşılırdır. Aynı bilgi The committee's review and rejection of the proposal resulted from the excessive cost of the proposal. biçiminde daha yoğun hâle gelir. Türkçe karşılıkları sırasıyla “Komite teklifi inceledi ve çok pahalı olduğu için reddetti.” ile “Komitenin teklifi incelemesi ve reddetmesi, teklifin aşırı maliyetinden kaynaklandı.” şeklindedir.
Bu dönüşüm, metne resmî bir ton verebilir; ancak nesnellik, yalnızca adlaştırma kullanmakla oluşmaz. Kaynak belirtmek, kanıtı doğru aktarmak ve gereksiz kesinlikten kaçınmak da önemlidir. Ayrıca adlaştırma, sorumluyu gizlemek için kullanılabilir. Mistakes were made. cümlesi “Hatalar yapıldı.” anlamına gelir; fakat hatayı kimin yaptığı belirtilmez. Gerekiyorsa The laboratory staff made several mistakes. gibi açık bir cümle tercih edilmelidir.
Örnek
Düzeltme örneği: Ağır ve belirsiz cümle: The implementation of the new policy led to the improvement of attendance. = “Yeni politikanın uygulanması, devam durumunun iyileşmesine yol açtı.” Daha açık biçim: After the school introduced the new policy, attendance improved. = “Okul yeni politikayı uygulamaya koyduktan sonra okula devam oranı yükseldi.” İlk cümle rapor dilinde uygun olabilir; ikinci cümle ise yapanı ve zamanı daha kolay anlaşılır hâle getirir.
Adlaştırmayı kullanma ve dönüştürme stratejileri
Önce ana fiili veya sıfatı bulun, sonra bu anlamın bir kavram olarak adlandırılmasının gerekli olup olmadığını sorun. Eylemin sorumlusu önemliyse fiilli cümleyi koruyun; sonuç, süreç veya genel eğilim önemliyse adlaştırmayı düşünün. Bir paragrafta her cümleyi adlaştırmak yerine doğrudan anlatım ile yoğun akademik anlatımı dengeli biçimde birleştirmek en iyi yaklaşımdır.
Adlaştırılmış isimler çoğu zaman of yapısıyla kullanılır: the analysis of the data “verilerin analizi”, the reduction of emissions “salımların azaltılması” demektir. Ancak art arda gelen isim grupları anlamı zorlaştırabilir. The assessment of the effectiveness of the implementation of the programme yerine Assessing how effective the programme was after its implementation gibi daha açık bir yapı seçilebilir. Yazma sonrasında cümleyi sesli okumak, gereksiz yoğunluğu fark etmeye yardımcı olur.
Örnek
Dönüşüm adımları: The city expanded public transport. = “Kent toplu taşımayı genişletti.” 1) Fiili bulun: expanded. 2) İsmi oluşturun: expansion. 3) Sonucu akademik biçimde kurun: The expansion of public transport reduced traffic congestion. = “Toplu taşımanın genişletilmesi trafik sıkışıklığını azalttı.” 4) Sorumluyu vurgulamak gerekiyorsa The city reduced traffic congestion by expanding public transport. cümlesini kullanın.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Adlaştırma, her zaman daha iyi ve daha akademik yazmak demektir. Doğrusu: Adlaştırma yalnızca anlamı yoğunlaştırmak veya bir süreci kavram olarak tartışmak gerektiğinde yararlıdır. Aşırı kullanılırsa metni dolambaçlı, belirsiz ve okunması zor hâle getirir.
- Yanlış: İngilizcedeki her fiilin ismi, fiile doğrudan bir ek getirilerek oluşturulur. Doğrusu: Bazı isimler düzensizdir veya fiille aynı biçimdedir. Örneğin decide sözcüğünün ismi decision olur; bu nedenle biçimleri sözlükten ve güvenilir örneklerden kontrol etmek gerekir.
- Yanlış: Adlaştırılmış cümlede yapan kişi hiçbir zaman kullanılamaz. Doğrusu: Yapan kişi gerektiğinde by yapısıyla belirtilebilir: The decision was made by the committee. = “Karar komite tarafından alındı.” Yine de etken cümle çoğu durumda daha doğrudandır.
- Yanlış: Türkçede kullanılan her isim yapısı İngilizcede de aynı sırayla kurulabilir. Doğrusu: İngilizcede isim gruplarında sözcük sırası ve edat seçimi farklıdır. the analysis of the results doğrudur; Türkçedeki tamlama düzenini kelime kelime aktarmak doğal olmayan cümlelere yol açabilir.
- Yanlış: Adlaştırma ile neden-sonuç ilişkisi otomatik olarak kesinleşir. Doğrusu: Bir ismi kullanmak, ilişkinin neden olduğunu kanıtlamaz. was associated with “ilişkiliydi” anlamında daha temkinlidir; kesin neden belirtmek için kanıt gerekir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta adlaştırma, edilgen yapı, bilgi paketleme ve paragraf düzeyinde bağdaşıklıkla birlikte incelenecektir. Öğrenciler, aynı bilgiyi günlük, resmî ve bilimsel üsluplarda yeniden yazmayı öğrenebilir. Ayrıca bir metinde sorumlunun gizlenip gizlenmediğini ve soyut isimlerin kanıtla desteklenip desteklenmediğini değerlendirebilir. Sonraki adım, adlaştırmayı yalnızca cümle içinde değil, bütün bir akademik argümanın düzenlenmesinde bilinçli biçimde kullanmaktır.
Özet
Adlaştırma, fiil ve sıfatları isimlere dönüştürerek süreçleri ve nitelikleri soyut kavramlar hâlinde sunar. Bu yapı akademik metinlerde yoğunluk, resmiyet ve bilgi paketleme sağlar; fakat yapan kişiyi gizleyebilir ve açıklığı azaltabilir. En iyi kullanım, adlaştırılmış ve doğrudan fiilli cümleleri amaca göre dengeli biçimde birleştirmektir.