Haberlerdeki ilgi ve ortaç yan cümleleri, kimin tanımlandığını, hangi ayrıntının öne çıktığını ve bilginin ne kadar güvenilir biçimde sunulduğunu şekillendirir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
İlgi yan cümlesi nedir ve haberde ne işe yarar
B2 düzeyinde hedef şudur: Güncel bir haberi okurken ilgi yan cümlelerini fark ederim, kimin veya neyin tanımlandığını söylerim ve kendi cümlemde doğru zamiri seçerim. İngilizcede ilgi yan cümlesi bir adı niteleyen yan cümledir. Temel kalıplar şunlardır: insanlar için who (hu), nesne ve hayvanlar için which (viç), hem insan hem nesne için özellikle tanımlayan cümlede that (det), iyelik için whose (huuz), yer için where (veır), zaman için when (ven). Nesne konumundaki whom (huum) daha resmi metinlerde kullanılır; günlük B2 dilinde çoğu zaman who yeterlidir.
Dünyada bu konu çoğu ders kitabında önce tanımlayan cümle, sonra virgüllü ek bilgi, en son da kısaltılmış biçimler sırasıyla öğretilir. Günlük hayatta haber uygulamaları, ansiklopedi maddeleri ve belgesel anlatımı bu yapılarla doludur. Kısa diyalog: Did you see the report that questions the photo? (Did yu si di riport det kvesçınz di foto?) Anlamı: Fotoğrafı sorgulayan raporu gördün mü? Yanıt: Yes. The editor who published it later added a correction. (Yes. Di editır hu pablişt it leytır edid ı kerekşın.) Anlamı: Evet. Onu yayımlayan editör sonra bir düzeltme ekledi. İlgi cümlesi burada hem kimliği netleştirir hem de kaynağa güven izlenimi katar.
Örnek
Somut haber cümlesi: The scientist who shared the raw data helped readers check the claim. (Di sayıntist hu şerd di ro deyta helpt ridırz çek di kleym.) Anlamı: Ham veriyi paylaşan bilim insanı, okuyucuların iddiayı kontrol etmesine yardım etti. who shared the raw data bilim insanını tanımlar; bu ek bilgi, haberin kontrol edilebilir olduğunu düşündürür.
Tanımlayan ve tanımlamayan cümle: virgül gerçeği değiştirir
Tanımlayan ilgi cümlesi virgülsüzdür ve hangi kişiden veya nesneden söz edildiğini seçmek için zorunludur. The journalist who checked three sources published the story. (Di cörnılist hu çekt tiri sorsız pablişt di stori.) Anlamı: Üç kaynağı kontrol eden gazeteci haberi yayımladı. Burada who checked three sources olmasa hangi gazeteciden söz edildiği belirsiz kalır. Tanımlayan cümlede that sık kullanılır: the photo that spread online (di foto det spred onlayn) yani çevrimiçi yayılan fotoğraf.
Tanımlamayan cümle virgülle ayrılır ve zaten bilinen bir ada ekstra bilgi ekler. The journalist, who checked three sources, published the story. Anlamı: Gazeteci, ki üç kaynağı kontrol etmişti, haberi yayımladı. Okur gazeteciyi zaten tanır; virgüllü kısım ek bilgidir. Önemli kural: tanımlamayan cümlede that kullanılmaz; insan için who, nesne için which gerekir. Haberde virgüllü ek, bazen görüşü gerçekmiş gibi sunar: The mayor, who has been criticised for months, announced a new plan. (Di me-ır, hu hez bin kritısayzd for manths, enaunst ı n-yu plen.) Eleştiri kanıtlanmış bir sonuç değil, eklenmiş bir çerçevedir.
Örnek
Aynı olay, iki biçim. Tanımlayan: I follow the channel that cites its sources. (Ay falov di çenıl det sayts its sorsız.) Anlamı: Kaynaklarını gösteren kanalı takip ederim. Tanımlamayan: I follow Channel Six, which cites its sources. Anlamı: Altı numaralı kanalı takip ederim; bu kanal kaynaklarını gösterir. Birincide kanalı seçen özellik, kaynaklarını göstermesidir; ikincide kanal zaten bellidir, kaynak gösterme ekstra övgüdür.
Ortaç yan cümleleri: haberi kısaltmak
B2 düzeyinde hedef: Haberdeki kısaltılmış nitelemeleri okurum ve gerekirse tam ilgi cümlesine çeviririm. Ortaç yan cümlesi, ilgi zamirinin (ve varsa be fiilinin) düşüp fiilin -ing veya üçüncü hâle dönmesiyle oluşur. Etken anlam için -ing (ing): people living near the factory (pipıl livin niır di fektıri) aslında people who live near the factory demektir. Edilgen anlam için üçüncü hâl / -ed (d, t, id): the video shared last night (di vidyo şerd last nayt) aslında the video that was shared last night demektir. Bu kısaltma haber dilini hızlı ve yoğun yapar.
Başlıklarda kısaltma daha da ileri gider: Minister accused of lying (Ministır ökyuzd ov laying) yani yalan söylemekle suçlanan bakan. Cümlede is veya was yoktur; okur zamanı ve kanıtı kendisi tamamlamak zorunda kalır. Bu yüzden ortaç, masum bir kısaltma değil, bazen yargı gibi duran bir seçimdir. Dünya genelinde B2 derslerinde öğretmenler önce tam cümleyi yazar, sonra zamiri ve varsa be fiilini silerek kısaltmayı gösterir. Sen de basılı bir haberde önce tam biçimi zihninde kur, sonra kısaltmanın neyi gizlediğini sor.
Örnek
Çözümleme. Tam cümle: The photos that were taken by witnesses appeared online. (Di fotouz det vır teykın bay vitnısız epird onlayn.) Kısaltılmış: The photos taken by witnesses appeared online. Anlamı: Tanıklarca çekilen fotoğraflar çevrimiçi göründü. taken edilgendir; fotoğraflar kendileri çekmez. Tersine witnesses taking photos (vitnısız teykin fotouz) tanıkların fotoğraf çektiğini, yani etken işi anlatır. Karıştırırsan suçluyu ve tanığı yer değiştirirsin.
İki haberi karşılaştırmak: aynı olay, farklı çerçeve
Bilgi güvenilirliği yalnızca doğru veya yanlış cümle demek değildir; hangi ayrıntının ilgi cümlesine konduğu da okuru yönlendirir. Aynı tutuklama şöyle yazılabilir: The activist who blocked the road was arrested. (Di ektivist hu blakt di roud voz ırestid.) Anlamı: Yolu kapatan eylemci tutuklandı. Odak, eylemin yarattığı engeldir. Başka bir metin şöyle der: The activist, who was calling for clean water, was arrested. (Di ektivist, hu voz kolin for klin votır, voz ırestid.) Anlamı: Temiz su isteyen eylemci tutuklandı. Virgüllü ek, kişiyi haklı bir davaya bağlar. İkisi de dil bilgisi olarak doğru olabilir; güvenilirlik sorusu şudur: bu niteleme kanıta mı, yoksa yazarın seçimine mi dayanıyor?
Karşılaştırma çalışmasında renkli işaretleyici kullan: who / which / that bir renk, ortaçlar başka renk. Sonra sor: Bu yan cümle olmasa olay anlaşılır mı? Anlaşılırsa bilgi ekstra, yani tanımlamayan türdendir ve yazarın vurgusudur. Anlaşılmazsa tanımlayandır ve kimlik için gereklidir. İkinci soru: Kaynak adı var mı? experts who say the study is weak (ekspörts hu sey di stadi iz vik) kulağa güçlü gelir ama uzmanlar kimdir, hangi kurumdandır? Adsız ilgi cümlesi, güvenilirlik açısından zayıf bir işarettir.
Örnek
Kaynak A: The company that dumped waste into the river faces a fine. (Di kampıni det dampt veyst intu di rivır feysız ı fayn.) Anlamı: Nehre atık döken şirket para cezasıyla karşı karşıya. Kaynak B: The company, which employs 400 people, faces a fine. Anlamı: 400 kişi çalıştıran şirket para cezasıyla karşı karşıya. A, eylemi tanımlar; B, cezayı iş kaybı çerçevesine çeker. İkisini yan yana okumak, hangisinin kanıt, hangisinin vurgu olduğunu görmeyi öğretir.
Ekranda işaretlemek: dijital okuryazarlık
B2 düzeyinde hedef: Ekrandaki bir haber parçasında ilgi ve ortaç yapılarını işaretler, bunların kaynağa mı yoksa yoruma mı bağlı olduğunu arkadaşlarımla tartışırım. Dijital metinde kopyalamak kolay olduğu için aynı yan cümle birçok sitede tekrar eder. Tekrar, doğruluk kanıtı değildir; bazen tek bir iddianın kopyalanmasıdır. Bu yüzden işaretlerken şunu sor: according to (ıkordin tu, yani göre) gibi bir kaynak kalıbı var mı? the official who spoke to the paper (di ıfişıl hu spouk tu di peypır) en azından bir konuşanı ima eder; people saying the news is fake (pipıl seyin di n-yuz iz feyk) ise kim olduğunu söylemez.
Birlikte işaretleme, yalnız okumadan daha iyidir çünkü bir öğrenci virgülü atlar, diğeri -ed ile -ing farkını kaçırır. Ekranda şu kontrol listesini kullan. Bir: Zamir doğru mu, insan mı nesne mi? İki: Virgül var mı, ekstra görüş mü kaçıyor? Üç: Ortaç etken mi edilgen mi? Dört: Yan cümle bir kanıta mı, yoksa adsız bir iddiaya mı bağlı? Bu dört adım, dil bilgisini medya okuryazarlığına çevirir. Unutma: Dil bilgisi hatası bazen masumdur; ama yan cümleyle yapılan çerçeveleme, okurun yargısını sessizce iter.
Örnek
Kısa diyalog, ekran başında. Öğretmen: Who does this clause describe? (Hu daz dis kloz diskırayb?) Anlamı: Bu yan cümle kimi anlatıyor? Öğrenci: The researcher whose data was checked. (Di riseçır huuz deyta voz çekt.) Anlamı: Verisi kontrol edilen araştırmacı. Öğretmen: Is the extra information a fact or an opinion? (İz di ekstrı infımeşın ı fakt or ın ıpin-yın?) Anlamı: Ek bilgi bir olgu mu, bir görüş mü? Bu soru, işaretlemenin asıl amacıdır.
Türkçe kaynaklı hatalar ve dünyada nasıl öğretilir
Türkçede ilgi işini çoğu zaman ayrı bir zamir değil, fiil ortacı yapar: yolda yürüyen adam, dün okuduğum haber. Bu yüzden İngilizcede zamiri unutmak veya cümleye ekstra bir zamir eklemek sık görülür. Yanlış: özne zamirini düşürmek. The man lives next door is a journalist. Doğrusu: The man who lives next door is a journalist. (Di men hu livz nekst dor iz ı cörnılist.) Nesne zamirini düşürmek ise İngilizcede doğrudur: the article I read (di artikıl ay red) kabul edilir. İkinci sık hata, insan ve nesne ayrımını gözetmeden insan için which, nesne için who kullanmaktır. İnsan: who; nesne: which veya tanımlayanda that. Üçüncü hata: the news which I read it gibi tekrar zamiri; it fazladır.
Dünyada öğretim genellikle üç basamaklıdır: önce zamir seçimi, sonra virgül / tanımlayan ayrımı, sonra ortaçla kısaltma. Birçok ülkede gerçek haber kesitleri B2 materyalinin merkezidir; uydurma tek cümleler yetmez çünkü güvenilirlik ancak bağlamda görünür. İngilizce nitelemeyi who / which / that gibi ayrı kelimelerle yapar; Türkçe ise nitelemeyi fiil ekleriyle çözer. Bu fark bir kusur değil, iki dilin farklı çözümüdür. Emin olmadığın bir kuralı ezber cümleyle değil, haber cümlesini tam ve kısa biçime çevirerek yokla. Sonraki adımda C1, bu yapıları daha uzun ve daha gizli katmanlarda kullanmanı isteyecektir.
Örnek
Düzeltme örneği. Yanlış: The expert which spoke on TV said the numbers what we saw are wrong. Doğrusu: The expert who spoke on TV said the numbers that we saw are wrong. (Di ekspört hu spouk on tivi sed di nambırz det vi so ar rong.) Anlamı: Televizyonda konuşan uzman, gördüğümüz sayıların yanlış olduğunu söyledi. which insan için uygun değildir; what burada ilgi zamiri değildir, that veya hiç zamir kullanılmalıdır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Özne konumundaki ilgi zamiri de nesne gibi düşürülebilir: The woman wrote the article is my teacher. Doğrusu: Yalnız nesne zamiri düşer. Özne için who veya that kalmalıdır: The woman who wrote the article is my teacher.
- Yanlış: Virgül sadece süs olduğu için tanımlayan cümleye de konabilir. Doğrusu: Virgül cümleyi tanımlamayana çevirir ve anlamı değiştirir. Zorunlu tanımlayıcı bilgiye virgül konmaz; that da virgüllü cümlede kullanılmaz.
- Yanlış: -ing ve -ed ortaçları aynı işi görür, hangisi kısaysa o seçilir. Doğrusu: -ing etken işi, -ed edilgen sonucu anlatır. the journalist writing the story yazanı, the story written last night yazılmış haberi gösterir.
- Yanlış: İnsan ve nesne için tek zamir yeter; which her zaman güvenlidir. Doğrusu: İnsan için who, nesne için which; tanımlayan cümlede ikisi yerine that gelebilir. Karışıklık, Türkçedeki ki bağlacından kaynaklanır.
- Yanlış: experts who say veya people claiming ifadesi kaynağı kanıtlar. Doğrusu: Adsız ilgi veya ortaç cümlesi bir iddiayı tekrar eder, uzmanı belgelemez. Güvenilirlik için isim, kurum veya according to gibi açık kaynak gerekir.
Bir adım ileri
Bir üst dil düzeyinde, yani C1 civarında, aynı konu daha uzun ve daha gizli yapılara uzanır. what / whatever ile kurulan ad soylu ilgi cümleleri, It is the source that matters türü yarık cümleler ve iç içe geçmiş nitelemeler haberde vurguyu kaydırır. Ayrıca dolaylı anlatımın içine gömülmüş ilgi cümleleri, kimin sözünün kime ait olduğunu bulanıklaştırabilir. Sen B2'de önce zamiri, virgülü ve ortacı sağlam tanırsan, C1'de bu katmanları çözmek için hazır olursun.
Özet
İlgi yan cümleleri bir adı who, which, that, whose ile niteler; virgül ise bilgiyi zorunlu tanımdan ekstra çerçeveye çevirir. Ortaçlar haberi kısaltır ama etken-edilgen farkı ve adsız iddia güvenilirliği sessizce değiştirir. B2 öğrencisi bu yapıları tanır, iki kaynağı karşılaştırır ve Türkçe kaynaklı zamir, virgül ve tekrar hatalarını düzeltir.