Sağlık ve günlük ihtiyaçlarda emir cümleleri, kısa talimatlarla kendini korumanı ve başkasına net yardım etmeni sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Emir cümlesi nedir ve nasıl öğretilir?
CEFR A1 can-do hedefi şudur: kısa ve net talimatları anlayabilir, aynı tür cümleleri sen de söyleyebilirsin. İngilizcede emir cümlesi öznesizdir; gizli özne you (yu) yani sendir ve cümle fiilin yalın haliyle başlar. Listen. (lisın) Dinle, Look. (luk) Bak, Come here. (kam hiyır) Buraya gel, Sit down. (sit daun) Otur, Stand up. (stend ap) Ayağa kalk, Stop. (stop) Dur, Wait. (veyt) Bekle, Help me. (help mi) Bana yardım et, Be careful. (bi keırful) Dikkatli ol. Dünya sınıflarında bu yapı çoğu zaman TPR ile öğretilir: öğretmen emri söyler, öğrenci hareket eder.
Türkçede yıka ve yıkayın ekleri kişi gösterir; İngilizcede tekile de çoğula da aynı yalın fiil yeter. Emir her zaman kaba değildir; aile, doktor, antrenör ve tabelalar netlik için emir kullanır. Nazik talimat için please (pliz) başa veya sona eklenir: Please sit down. (pliz sit daun) veya Sit down, please. Sağlıkta amaç süslemek değil, doğru eylemi hemen yaptırmaktır.
Örnek
Somut olay: Sınıfta hava ağırdır. Öğretmen der: Open the window, please. (oupın dı windou pliz) Lütfen pencereyi aç. Bir öğrenci açar. Bu hem sınıf dili hem taze hava talimatıdır.
Olumlu emir: sağlık ve vücut talimatları
Olumlu emir, yapılmasını istediğin işi söyler. Kalıp tek ve sabittir: yalın fiil ve gerekirse nesne. A1 sağlık sözlüğü dardır ama yeterlidir: Wash your hands. (voş yor hends) Ellerini yıka, Wash your face. (voş yor feys) Yüzünü yıka, Brush your teeth. (braş yor tiis) Dişlerini fırçala, Drink water. (drink votır) Su iç, Eat fruit. (iyt frut) Meyve ye, Eat vegetables. (iyt vecitıbıls) Sebze ye, Sleep well. (sliip vel) İyi uyu, Go to bed. (gou tu bed) Yatağa git, Rest. (rest) Dinlen, Take your medicine. (teyk yor medisin) İlacını al. Vücut ve kişisel eşya için A1'de sıkça your (yor) kullanılır.
Somut bir sabah rutini düşün. Kapı açılır ve sırayla emir gelir: Wake up. (veyk ap) Uyan, Get up. (get ap) Kalk, Brush your teeth. Wash your hands. Eat breakfast. (iyt brekfıst) Kahvaltı yap, Drink milk. (drink milk) Süt iç. Dünya A1 kitapları bu zinciri resimli rutin olarak öğretir. Bir eylem bir cümledir; will ekleme. Be quiet. (bi kvayıt) Sessiz ol cümlesinde be (bi) yalın kalır, am is are kullanılmaz.
Örnek
Doktor odası metni. Doktor: Sit down. Open your mouth. (oupın yor maus) Ağzını aç. Drink this water. (drink dis votır) Bu suyu iç. Go home and rest. (gou houm end rest) Eve git ve dinlen. Hepsi olumlu emirdir.
Olumsuz emir: Don't ile zararlıyı durdurmak
Yapılmamasını istediğin şey için kalıp şudur: Don't (dont) artı yalın fiil. Don't, do not (du not) kısaltmasıdır ve A1'de kısaltma yeter. Don't touch. (dont taç) Dokunma, Don't run. (dont ran) Koşma, Don't shout. (dont şaut) Bağırma, Don't eat that. (dont iyt det) Onu yeme, Don't go to school. Okula gitme, Don't forget your hat. (dont forgıt yor het) Şapkanı unutma, Don't open the window. Pencereyi açma. Olumsuz emirde de özne yoktur. You don't run geniş zaman olumsuzudur, emir değildir.
Sağlıkta olumsuz emir zararı durdurur. Hasta arkadaşın koşmak isterse dersin: Don't run. Rest. Kantinde cips görünce: Don't eat junk food. (dont iyt cank fuud) Abur cubur yeme, sonra Eat fruit. Eller kirliyken: Don't touch your face. (dont taç yor feys) Yüzüne dokunma, Wash your hands first. (voş yor hends först) Önce ellerini yıka. Acil durumda Don't keskin duyulur; bu kabalık değil netliktir. Nazikleştirmek istersen Please don't shout. (pliz dont şaut) Lütfen bağırma.
Örnek
Kısa diyalog. Ece: I am hot. (ay em hot) Sıcağım. Anne: Don't open the window. You are ill. Go to bed. Drink water. (dont oupın dı windou. yu ar il. gou tu bed. drink votır) Pencereyi açma. Hastasın. Yatağa git. Su iç.
Hijyen alışkanlıkları emir cümlesiyle
Hijyen, hasta olmamak için her gün tekrarlanan küçük emirlerdir. El yıkama dünyada resim ve kısa fiillerle anlatılır çünkü emir her dilde anlaşılır. Wash your hands with soap. (voş yor hends vis soup) Ellerini sabunla yıka; with (vis) A1 edatıdır. Dry your hands. (dray yor hends) Ellerini kurula. Brush your teeth every day. (braş yor tiis evri dey) Her gün dişlerini fırçala. Have a shower. (hev ı şavır) Duş al. Wear clean clothes. (ver kliin klouz) Temiz giysi giy. Öksürünce Cover your mouth. (kavır yor maus) Ağzını kapa.
Alışkanlık, aynı emri her gün duymakla yerleşir. Öğretmen kantin kapısında durur: Wash your hands. Then eat. (voş yor hends. den iyt) Ellerini yıka. Sonra ye. then (den) sıra bildirir. Evde Clean your desk. (kliin yor desk) Masanı temizle, Put your bag here. (put yor beg hiyır) Çantanı buraya koy. Hijyen sadece vücut değildir; oda ve eşya da A1 sözlüğüne girer. Emir şimdi yapılması beklenen eylemdir; bu yüzden will ve want emre eklenmez.
Örnek
Öğrenci poster metni: 1 Wake up. 2 Wash your face. 3 Brush your teeth. 4 Eat a good breakfast. (iyt ı gud brekfıst) İyi bir kahvaltı yap. 5 Go to school. (gou tu skuul) Okula git.
Lütfen, hadi ve kısa sağlık diyalogları
Temel öneri A1'de iki yoldan gelir. Birincisi nazik emirdir: Please wash your hands. Please drink water. Please sit down. İkincisi birlikte iş önerisidir: Let's (lets) artı yalın fiil, yani hadi yapalım. Let's wash our hands. (lets voş avır hends) Hadi ellerimizi yıkayalım; our (avır) bizim. Let's eat fruit. Hadi meyve yiyelim. Let's go home. (lets gou houm) Hadi eve gidelim. Let's rest. Hadi dinlenelim. Let's dinleyiciyi işin içine katar. CEFR A1 can-do: basit ricayı ve öneriyi please ve Let's ile anlayıp verebilirim.
Üç kısa sahne ezberlenir ve rol yapılır. Ev: Anne Please wash your hands. Çocuk OK. (okey) Tamam. Okul: Arkadaş I am tired. (ay em tayırd) Yorgunum. Sen Sit down. Drink water. Revir: Hemşire Don't run. Come here. Open your mouth. Take this medicine. Go to bed. (dont ran. kam hiyır. oupın yor maus. teyk dis medisin. gou tu bed) Koşma. Buraya gel. Ağzını aç. Bu ilacı al. Yatağa git. Dünya A1 sağlık ünitelerinde diyalog kutusu böyledir: uzun cümle yok, fiil net.
Örnek
Ali: I have a headache. (ay hev ı hedeyk) Başım ağrıyor. Ege: Go to the nurse. Don't play football. Rest. Drink water. (gou tu dı nörs. dont pley futbool. rest. drink votır) Hemşireye git. Futbol oynama. Dinlen. Su iç. Ali: OK. Thank you. (okey. tenk yu) Tamam. Teşekkürler.
Türkçe konuşanların sık yaptığı emir hataları
Birinci hata emre you eklemektir. You wash your hands. emir değil, geniş zaman cümlesidir; emir Wash your hands. İkinci hata olumsuzda to veya tek not kullanmaktır. Don't to eat. ve Not eat. yanlıştır; doğrusu Don't eat. Üçüncü hata be fiilini unutmaktır. Türkçe geç kalma içinde olmak görünmez ama İngilizcede Don't late. olmaz, Don't be late. (dont bi leyt) Geç kalma; Be quiet. Sessiz ol. Dördüncü hata vücut sözcüklerinde the kullanmaktır; A1'de Wash your hands. Brush your teeth. Beşinci hata emri gelecek gibi kurmaktır: You will sit down talimat değil tahmindir.
Telaffuz da hataya dönüşür. Don't içindeki n düşerse cümle olumlu gibi duyulur; dont diye net bitir. Please pliz, peliz değil. Wash voş; ş sesi vardır. Healthy (helti) sağlıklı bir sıfattır, emir değildir: Eat healthy food. (iyt helti fuud) Sağlıklı yiyecek ye. Soru ile emri karıştırma. Can you open the window? (ken yu oupın dı windou) nazik ricadır; saf emir Open the window. Yazarken nokta koy, soru işareti koyma. Sit down? yanlış tonlamadır.
Örnek
Düzeltme. Yanlış: You don't to run. Doğru: Don't run. Yanlış: Please you drink water. Doğru: Please drink water. Yanlış: Not forget your book. Doğru: Don't forget your book. (dont forgıt yor buk) Kitabını unutma.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Emir cümlesine you koyarım, çünkü özne şarttır. Doğrusu: Emirde özne yazılmaz. Wash your hands. emirdir; You wash your hands. geniş zamandır.
- Yanlış: Olumsuz emir Don't to eat veya Not eat olur. Doğrusu: Kalıp yalnızca Don't artı yalın fiildir: Don't eat that.
- Yanlış: Don't late. ve Quiet. yeter, be gerekmez. Doğrusu: be gereken yerde kalır: Don't be late. Be quiet.
- Yanlış: Eller için Wash the hands derim, çünkü the kuralı vardır. Doğrusu: A1'de vücut için genellikle your kullanılır: Wash your hands. Brush your teeth.
- Yanlış: please yoksa emir her zaman kaba ve yanlıştır. Doğrusu: Tabela ve acil sağlık talimatı please olmadan da doğrudur; naziket için eklenir.
Bir adım ileri
Bir üst basamakta, A2'de öğüt ve zorunluluk eklenir: should (şud) yapmalısın, must (mast) zorundasın. Nazik rica Could you... please? ve öneri Why don't you...? gelir. Emir kaybolmaz ama gerekçe ve seçenek eklenir; örneğin You should sleep eight hours. Şimdi A1'de fiili yalın kullan, sonra kip sözcüklerini öğreneceksin.
Özet
Emir cümlesi öznesizdir; olumlu kalıp yalın fiil, olumsuz kalıp Don't artı yalın fiildir. Sağlık ve hijyende Wash your hands. Drink water. Don't run. Please rest. ve Let's eat fruit. A1 can-do hedeflerini karşılar. Türkçeden gelen you, to ve eksik be hatalarını bırakıp kısa, net, noktalı talimat kur.