Fransızcada bir haberi dolaylı anlatmak, tırnağı kaldırıp sözü que ile bağlamak ve kişi, zaman ile yer ifadelerini kimin, ne zaman konuştuğuna göre yeniden kurmak demektir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Haber kulağına gelince: dolaylı anlatım nedir?
CEFR B1 can-do hedefi şudur: okuduğun veya duyduğun kısa bir haberi başkasının sözü olarak aktarabilirsin. Fransızcada buna le discours rapporté (lö diskur raporté) veya le discours indirect (lö diskur endirekt) denir. Doğrudan anlatım le discours direct (lö diskur direkt) iki nokta ve tırnak kullanır: Le journaliste dit : « Il y a un concert demain. » (lö jurnalist di : il ya en konsèr dömen) «Muhabir diyor: Yarın bir konser var.»
Dolaylı anlatımda tırnak kalkar ve bağlaç que (kö) gelir: Le journaliste dit qu'il y a un concert le lendemain. (lö jurnalist di kil ya en konsèr lö landömen) «Muhabir, ertesi gün bir konser olduğunu söylüyor.» Resimdeki öğrenci başlığı okurken zihninde tam bu dönüşümü yapar. Dünya sınıflarında konu çoğu kez gerçek başlıklarla öğretilir çünkü haber, sözü taşıma işidir.
Günlük hayatta kaynak göstermek için selon (sölon) «göre» ve d'après (dapre) «-e göre» yeter: Selon la radio, le musée ouvre à dix heures. (sölon la radyo, lö müze uvr a diz ör) «Radyoya göre müze saat onda açılıyor.» Bu kalıplar B1 dağarcığındadır ve tırnak kullanmadan haberi aktarır.
Örnek
Doğrudan: Marie dit : « J'écoute la radio. » (mari di : jekut la radyo) «Marie diyor: Radyo dinliyorum.» Dolaylı: Marie dit qu'elle écoute la radio. (mari di kel ekut la radyo) «Marie, radyo dinlediğini söylüyor.» je (jö) → elle (el) olmuştur. Aktarım fiili dit (di) şimdiki zamanda olduğu için écoute değişmez.
Tahtadaki dönüşüm: zaman, zamir ve zaman zarfları
Aktarım fiili şimdiki zamandaysa (dit, explique (eksplik), annonce (anons)) B1 düzeyinde fiil zamanı çoğu kez değişmez. Bu kural İngilizce alışkanlığından farklıdır. Aktarım fiili geçmişteyse (a dit (a di), a expliqué (a eksplike)) uyum başlar: şimdiki zaman imparfait (enparfe) olur; passé composé (pase kompoze) plus-que-parfait (plüs kö parfe) olur; gelecek zaman conditionnel (kondisyonel) olur.
Zamirler konuşanı yansıtır: je → il / elle, mon (mon) → son (son). Zaman ve yer zarfları da kayabilir: aujourd'hui (ojurdüi) «bugün» → ce jour-là (sö jur la); demain (dömen) «yarın» → le lendemain (lö landömen); hier (iyer) «dün» → la veille (la vey); ici (isi) «burada» → là (la); maintenant (mentönan) «şimdi» → à ce moment-là (a sö momun la).
Evet-hayır sorusu si (si) ile aktarılır: Il demande : « Tu viens ? » (il dömant : tü vyen) → Il demande si tu viens. (il dömant si tü vyen) Kişi değişirse Il demande s'il vient. (il dömant sil vyen) Soru sözcüğü kalır ama sıra düz cümle sırasıdır: Elle demande où se trouve la gare. (el dömant u sö truv la gar) «İstasyonun nerede olduğunu soruyor.» Emir de + mastar olur: Le professeur dit d'écouter les nouvelles. (lö profesör di dekute le nuvel) «Öğretmen haberleri dinlemelerini söylüyor.»
Örnek
Geçmiş aktarım: Le ministre a dit : « Nous ouvrons le musée demain. » (lö ministr a di : nu uvron lö müze dömen) «Bakan dedi: Müzeyi yarın açıyoruz.» Dolaylı: Le ministre a dit qu'ils ouvraient le musée le lendemain. (lö ministr a di kilzuvrè lö müze lö landömen) «Bakan, müzeyi ertesi gün açacaklarını söyledi.» nous → ils, ouvrons → ouvraient, demain → le lendemain.
Gazete alıntısını dolaylı cümleye çevirmek
Haberdeki tırnaklı söz kaynağın kendi cümlesidir. B1 öğrencisi bunu dire que (dir kö), expliquer que (eksplike kö) veya annoncer que (anonse kö) ile aktarır. Somut olay: Le maire dit : « La fête commence samedi. » (lö mer di : la fet komans samdi) «Belediye başkanı diyor: Şenlik cumartesi başlıyor.» Deftere yazılan dolaylı cümle: Le maire dit que la fête commence samedi. (lö mer di kö la fet komans samdi) Aktarım fiili şimdiki zamanda olduğu için commence değişmez.
Aynı haber dün yayımlansaydı uyum gerekirdi: Le journal a annoncé que la fête commençait le samedi suivant. (lö jurnal a anonse kö la fet komansè lö samdi süivan) «Gazete, şenliğin sonraki cumartesi başladığını duyurdu.» Öğretmen que unutulmasın ve özne-yüklem uyumu bozulmasın diye bakar. Türkçede «dedi ki»den sonra fiil serbest kalabilir; Fransızcada que zorunludur ve tırnak yoktur.
Kısa özet de dolaylı anlatımdır: D'après cet article, le musée ferme à dix-huit heures. (dapre set artikl, lö müze ferm a dizüit ör) «Bu yazıya göre müze saat on sekizde kapanıyor.» B1'de uzun yan cümle beklenmez; bir que ve net bir fiil yeter.
Örnek
Alıntı: « Je n'aime pas ce film, » dit Paul. (jö nem pa sö film, di pol) «Bu filmi sevmiyorum, diyor Paul.» Çözüm: Paul dit qu'il n'aime pas ce film. (pol di kil nem pa sö film) «Paul, bu filmi sevmediğini söylüyor.» Olumsuzluk ne ... pas (nö pa) kalır; je → il.
İki öğrenci haberi konuşuyor
Sınıfta haber konuşmak, dolaylı anlatımı sesli kullanmaktır. CEFR B1, basit olayları ve duyulan bilgiyi başkasına iletmeyi bekler. İki öğrenci gazeteye bakıp birbirine aktarır. Kısa diyalog hedef dilde kurulur, hemen ardından Türkçesi gelir.
Lina : Qu'est-ce que dit le journal ? (lina : keskö di lö jurnal) «Gazete ne diyor?» Omar : Il dit qu'il y a un concert ce soir. (omar : il di kil ya en konsèr sö suar) «Bu akşam bir konser olduğunu söylüyor.» Lina : Et le chanteur ? Il a dit quelque chose ? (e lö şantör ? il a di kelkö şoz ?) «Ya şarkıcı? Bir şey söyledi mi?» Omar : Oui. Il a dit qu'il était très content. (ui. il a di kil ete tre kontan) «Evet. Çok memnun olduğunu söyledi.» İkinci aktarımda a dit geçmiş olduğu için est → était (ete) olmuştur.
Dünya sınıflarında sık yöntem haber zinciridir: biri başlığı okur, diğeri dolaylı cümleye çevirir, üçüncü zamirleri kontrol eder. Aynı kalıp evde de işe yarar: Maman a dit que tu dois rentrer à vingt heures. (maman a di kö tü dua rantré a ven ör) «Annem saat yirmide dönmen gerektiğini söyledi.»
Örnek
A : Le reporter demande si le magasin est ouvert. (lö reporter dömant si lö magazen e uver) «Muhabir dükkânın açık olup olmadığını soruyor.» B : Oui, et il explique que le magasin ouvre à neuf heures. (ui, e il eksplik kö lö magazen uvr a nöf ör) «Evet, ve dükkânın saat dokuzda açıldığını açıklıyor.» si soru içindir, que bilgi içindir.
Ekrandaki haber: doğrudan söz mü, aktarma mı?
Tabletteki kısa haber videosu hem tırnaklı alıntı hem muhabir özeti içerebilir. Muhabir Le président a dit : « Nous aidons les familles. » (lö prezidan a di : nu edon le famiy) «Cumhurbaşkanı dedi: Ailelere yardım ediyoruz.» diyebilir. Sınıfa sunarken iki yolun vardır. Alıntıyı aynen okumak doğrudan anlatımdır. Aktarmak ise şudur: Le président a dit qu'ils aidaient les familles. (lö prezidan a di kilzedè le famiy) «Cumhurbaşkanı, ailelere yardım ettiklerini söyledi.»
Öğretmenin oku tam bu farkı gösterir: tırnak varsa söz aynen durur; que varsa kişi ve zaman, haberi taşıyanın bakışına geçer. B1'de güvenli sunum kalıpları şunlardır: La vidéo dit que... (la video di kö) «Video ... diyor»; Le reporter explique que... (lö reporter eksplik kö); On voit que... (on vua kö) «Görülüyor ki...» Karıştırmak dinleyiciyi şaşırtır.
Medyada selon les informations (sölon lezenformasyon) «bilgilere göre» de B1 kalıbıdır. Gazetecilik uzun süredir sözü kime ait olduğunu ayırmayı ister; dil bilgisi kitabı aynı ayrımı discours direct / discours indirect adıyla öğretir. Günlük hayatta kısa videoyu özetlemek tam bu beceridir.
Örnek
Video: « Le bus part à midi, » dit la femme. (lö büs par a midi, di la fam) «Otobüs öğleyin kalkıyor, diyor kadın.» Sunum: La femme dit que le bus part à midi. (la fam di kö lö büs par a midi) dit şimdiki zamanda olduğu için part kalır. a dit dersen: La femme a dit que le bus partait à midi. (la fam a di kö lö büs parte a midi).
Türkçeden gelen tuzaklar
Türkçe dolaylı anlatım çoğu kez -miş'li geçmiş veya «diye» ile kurulur ve fiil zamanı Fransızcadaki gibi kaymak zorunda değildir. Bu yüzden iki uç hata doğar: geçmiş aktarımda hiç zaman değiştirmemek veya İngilizce dersinden kalan alışkanlıkla her zaman kaydırmak. Kural açıktır. Aktarım fiili şimdiki zamandaysa B1'de fiili olduğu gibi bırak; geçmişteyse uyumu uygula.
İkinci tuzak que unutmaktır. Türkçe «Bakan yarın geleceğini söyledi» derken ayrı bir «ki» şart değildir. Fransızcada Le ministre a dit qu'il viendrait le lendemain. (lö ministr a di kil vyendre lö landömen) içinde que zorunludur. Üçüncü tuzak soru dizimidir. «Nerede oturduğunu sordu» kalıbını düz cümle sırasıyla kur: Il a demandé où il habite. (il a dömade u il abit) où habite-t-il gibi soru çevirmesi dolaylı anlatımda kullanılmaz.
Dördüncü tuzak si ile que karışımıdır. Evet-hayır sorusu demander si (dömande si) ister; bilgi cümlesi dire que ister. Beşinci tuzak emirdir: Il a dit d'écouter. (il a di dekute) içinde de unutulmamalıdır. Düzeltme yolu her cümlede üç sorudur: aktarım fiili hangi zamanda, que veya si var mı, zamir kim oldu?
Örnek
Yanlış: Il a dit il vient demain. Doğru: Il a dit qu'il venait le lendemain. (il a di kil vöne lö landömen) «Yarın geleceğini söyledi.» Eksik que, değişmeyen zaman ve duran demain üç hata birden taşır.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Aktarım fiili şimdiki zamandayken de her fiili geçmişe kaydırmak gerekir. Doğrusu: Fransızcada dit, explique gibi şimdiki zamanlı fiillerde B1 düzeyinde zaman genelde değişmez. Kaydırma esas olarak a dit türü geçmiş aktarımda yapılır.
- Yanlış: que İngilizcedeki that gibi isteğe bağlıdır, atılabilir. Doğrusu: dire que ve expliquer que yapısında que zorunludur. Atılırsa cümle bozuk olur.
- Yanlış: Dolaylı soruda da fiil-özne çevirmesi korunur. Doğrusu: Dolaylı soruda düz cümle sırası kullanılır: Il demande où elle habite. (il dömant u el abit)
- Yanlış: demain ve aujourd'hui dolaylı cümlede her zaman aynı kalır. Doğrusu: Aktarım geçmişteyse ve söz başka bir güne aitse le lendemain ve ce jour-là tercih edilir.
- Yanlış: Türkçedeki «dedi ki»nin karşılığı dolaylı cümlede de tırnak ve iki noktadır. Doğrusu: Dolaylı anlatımda tırnak kalkar. Söz que ile bağlanan bir yan cümle olur.
Bir adım ileri
Bir üst basamakta (B2) aktarım fiilleri çoğalır: affirmer que (afirme kö), promettre de (prometr dö), lui demander de. Bazı fiillerden sonra dilek kipi subjonctif (sübzonktif) istenir. Gazete metinlerinde karışık anlatım okunur: sözün bir kısmı tırnaklı, bir kısmı aktarılmış kalır. Öğrenci uzun haberi özetler, kaynağı net ayırır ve leur dire de, lui demander si gibi zamirli kalıpları güvenle kullanır.
Özet
Dolaylı anlatım, haber ve alıntıyı tırnaksız biçimde que veya si ile taşımaktır. Aktarım fiili şimdiki zamandaysa zaman çoğu kez kalır; geçmişteyse uyum, zamir ve zarf değişir. Türkçeden gelen tuzaklar que atmak, soru sırasını bozmak ve her zamanı körlemesine kaydırmaktır.