Olumsuz bir geçmiş olayı anlatmak için لَمْ edatıyla fiilin şimdiki-geniş zaman biçimini kullanır, إِذَا ile de bir şart veya durum kurarız.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Yapılmayan bir işi anlatma
Arapçada geçmişte yapılmayan bir işi anlatmak için لَمْ kullanılır. Bu edattan sonra fiil, Arapçada şimdiki-geniş zaman olarak adlandırılan biçimde gelir; fakat cümlenin anlamı geçmişte yapılmamış bir işi gösterir. Örneğin لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) “gitmedim” anlamına gelir.
لَمْ edatı, kendisinden sonra gelen fiilin sonunu etkiler. Bu örnekteki gibi fiillerde fiilin sonunda çoğunlukla sükûn görülür: أَذْهَبُ (ezhebu) “gidiyorum/giderim” biçimi, لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) biçimine dönüşür. Okula gitmeme durumunu anlatmak için لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْمَدْرَسَةِ (lem ezheb ile’l-medreseti) denebilir.
Örnek
لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْمَدْرَسَةِ، لِأَنِّي كُنْتُ مَرِيضًا. (lem ezheb ile’l-medreseti, li-ennî küntü marîdan) — Okula gitmedim, çünkü hastaydım.
2. Olumsuz cümle kurma düzeni
Temel cümle düzeni şöyledir: لَمْ + kişi biçimine göre çekimlenmiş fiil. Birinci tekil kişi için fiil çoğunlukla أَ ile başlar. Öğretmenin tahtaya yazdığı لَمْ أَدْرُسْ (lem edrüs) cümlesi “Ders çalışmadım” veya “Ders okumadım” demektir.
Olumlu ve olumsuz biçimi karşılaştırmak anlamı daha kolay gösterir. دَرَسْتُ (derestü) “ders çalıştım” demektir; لَمْ أَدْرُسْ (lem edrüs) ise “ders çalışmadım” anlamına gelir. Burada لَمْ cümlenin olumsuz olduğunu, fiilin kişi biçimi ise işi kimin yapmadığını gösterir.
Örnek
دَرَسْتُ فِي الْبَيْتِ. (derestü fi’l-beyti) — Evde ders çalıştım. لَمْ أَدْرُسْ فِي الْبَيْتِ. (lem edrüs fi’l-beyti) — Evde ders çalışmadım.
3. إِذَا ile şart veya durum bildirme
إِذَا (izâ) “eğer” veya “-dığı zaman” anlamında kullanılan bir şart edatıdır. Bir olayın başka bir olaya bağlı olduğunu anlatır. إِذَا لَمْ أَذْهَبْ (izâ lem ezheb) “eğer gitmezsem” anlamına gelir.
إِذَا ile başlayan cümlelerde لَمْ ayrıca kullanılabilir. Böylece şartın ya da durumun olumsuz olduğu anlatılır. Örneğin bir doğum günü davetine katılamama durumunu açıklarken إِذَا لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْحَفْلِ (izâ lem ezheb ile’l-hafli) denebilir; bu ifade “Eğer kutlamaya gitmezsem” anlamındadır.
Örnek
إِذَا لَمْ أَذْهَبْ إِلَى حَفْلِ مِيلَادِ صَدِيقِي، أَعْتَذِرُ مِنْهُ. (izâ lem ezheb ilâ hafli mîlâdi sadîkî, a‘tezîru minhü) — Arkadaşımın doğum günü kutlamasına gitmezsem ondan özür dilerim.
4. Evde ve günlük yaşamda kullanım
Bu yapı yalnızca okul veya davet konularında kullanılmaz. Evde ders çalışmamak, ödev yapmamak ya da bir arkadaşını aramamak gibi günlük durumlarda da لَمْ kullanılır. Örneğin لَمْ أَدْرُسْ فِي الْبَيْتِ (lem edrüs fi’l-beyti) “Evde ders çalışmadım” demektir.
Olumsuz cümleye zaman, yer veya sebep bilgisi eklenebilir. Önce لَمْ ile fiil söylenir, sonra nerede, ne zaman veya neden olduğu açıklanır. Böylece kısa bir mazeret daha anlaşılır olur: لَمْ أَدْرُسْ لِأَنِّي كُنْتُ مُتْعَبًا (lem edrüs li-ennî küntü mut‘aben) — “Yorgun olduğum için ders çalışmadım.”
Örnek
مَاذَا فَعَلْتَ فِي الْمَسَاءِ؟ (mâzâ fealte fi’l-mesâi) — Akşam ne yaptın? لَمْ أَدْرُسْ، وَلَمْ أَقْرَأْ كِتَابًا. (lem edrüs, ve lem akra’ kitâben) — Ders çalışmadım ve kitap okumadım.
5. Yağmur ve maça gidememe
Bir yere gidemediğimizi söylerken de لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) yapısını kullanabiliriz. Gidilecek yeri belirtmek için fiilden sonra إِلَى (ilâ) gelir. Örneğin لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْمُبَارَاةِ (lem ezheb ile’l-mübârâti) “Maça gitmedim” demektir.
Sebep bildirmek için لِأَنَّ (li-enne) kullanılır. Yağmurlu bir günde لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْمُبَارَاةِ لِأَنَّ الْجَوَّ كَانَ مُمْطِرًا (lem ezheb ile’l-mübârâti li-enne’l-cevve kâne mumtıren) denebilir. Bu cümle, “Hava yağmurlu olduğu için maça gitmedim” anlamına gelir.
Örnek
لَمْ أَذْهَبْ إِلَى الْمُبَارَاةِ، لِأَنَّ الْجَوَّ كَانَ مُمْطِرًا. (lem ezheb ile’l-mübârâti, li-enne’l-cevve kâne mumtıren) — Hava yağmurlu olduğu için maça gitmedim.
6. Kısa diyalogla tekrar
Kısa diyaloglar, لَمْ ve إِذَا yapılarını gerçek bir konuşma içinde görmemize yardım eder. Soruyu soran kişi, geçmişte yapılmayan işi öğrenmek için هَلْ ذَهَبْتَ؟ (hel zehebte) diyebilir. Cevap veren kişi birinci tekil kişiyle konuşuyorsa لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) kullanır.
إِذَا cümlelerinde anlamı bağlam belirler. Bir davete gitmeme durumu gelecek için plan veya şart anlatıyorsa “eğer gitmezsem” anlamı öne çıkar. Geçmişteki bir olay kesin olarak anlatılıyorsa yalnızca لَمْ ile cümle kurmak daha uygundur.
Örnek
هَلْ ذَهَبْتَ إِلَى حَفْلِ مِيلَادِ سَلْمَى؟ (hel zehebte ilâ hafli mîlâdi Selmâ) — Selma’nın doğum günü kutlamasına gittin mi? لَا، لَمْ أَذْهَبْ، لِأَنِّي كُنْتُ مَرِيضًا. (lâ, lem ezheb, li-ennî küntü marîdan) — Hayır, gitmedim; çünkü hastaydım. إِذَا لَمْ أَذْهَبْ، أَرْسِلُ رِسَالَةً إِلَى سَلْمَى. (izâ lem ezheb, ursilü risâleten ilâ Selmâ) — Eğer gitmezsem Selma’ya bir mesaj gönderirim.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: لَمْ أَذْهَبُ (lem ezhebu) demek doğrudur; çünkü fiilin sonu normal biçimde kalır. Doğrusu: Doğru biçim لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) şeklindedir. لَمْ edatından sonra fiilin sonundaki hareke değişir ve bu tür fiillerde sükûn görülür.
- Yanlış: لَمْ yalnızca şimdiki zamanı olumsuz yapar. Doğrusu: لَمْ fiilin biçimini etkiler; cümlenin anlamı ise geçmişte gerçekleşmeyen bir işi anlatır. لَمْ أَدْرُسْ (lem edrüs) “Ders çalışmadım” demektir.
- Yanlış: إِذَا (izâ) her zaman “dün” veya “geçmişte” anlamına gelir. Doğrusu: إِذَا çoğunlukla “eğer” ya da “-dığı zaman” anlamı verir. Geçmişte yapılmayan işi doğrudan anlatmak için çoğu durumda لَمْ yeterlidir.
- Yanlış: إِذَا لَمْ أَذْهَبْ (izâ lem ezheb) yalnızca “gitmedim” demektir. Doğrusu: Bu yapı genellikle “eğer gitmezsem” anlamına gelir. Bağlama göre “gitmediğimde” anlamı da kazanabilir.
- Yanlış: لَمْ أَدْرُسْ فِي الْبَيْتِ (lem edrüs fi’l-beyti) “Evde ders çalıştım” demektir. Doğrusu: لَمْ olumsuzluk bildirir. Bu cümlenin doğru anlamı “Evde ders çalışmadım” şeklindedir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta لَمْ yapısı farklı kişi zamirleriyle daha geniş biçimde kullanılacaktır. Örneğin “o gitmedi” ve “biz gitmedik” gibi cümlelerde fiil biçimlerinin nasıl değiştiği öğrenilecektir. Ayrıca لَنْ ile gelecekte yapılmayacak işler ve مَا ile kurulan bazı olumsuz cümleler karşılaştırılabilir. إِذَا ise daha uzun şart cümlelerinde ve günlük planlarda kullanılmaya devam eder.
Özet
لَمْ ile geçmişte yapılmayan bir işi anlatırız ve ardından fiilin uygun biçimini kullanırız. لَمْ أَذْهَبْ (lem ezheb) “gitmedim”, لَمْ أَدْرُسْ (lem edrüs) ise “ders çalışmadım” demektir. إِذَا (izâ) ile bu olumsuz durumu bir şart veya zaman ilişkisi içinde anlatabiliriz.