İlgi ve amaç yan cümlelerinde subjuntivo (relativas/finales)

Sanat söyleminde bu yapılar neden kaçınılmazdır?

CEFR C1 düzeyinde öğrenci yalnızca beğenisini söylemez; henüz görmediği bir işi tarif eder ve bir sanatçının hangi niyetle çalıştığını yorumlar. Uluslararası ELE derslerinde konu B2 sonunda tanıtılır, C1’de ise indicativo ile yan yana konularak pekiştirilir. Latin kökenli kip sisteminde belirsizlik, irade ve amaç, çekimli fiilin subjuntivo (sub-hun-ti-vo) biçimini tetikler. Can-do hedefi şudur: Belirsiz bir sanat nesnesini ilgi yan cümlesiyle tanımlayabilir ve bir eserin amacını doğru kiple açıklayabilirim.

Günlük hayatta bu yapılar müze rehberliğinde, galeri sohbetinde ve kısa sanat yorumlarında sürekli çıkar. Arkadaşa Busco una película que no me deje indiferente. (Bus-ko u-na pe-li-ku-la ke no me de-he in-di-fe-ren-te) derseniz, film henüz bilinmediği için ilgi yan cümlesinde subjuntivo vardır. Amaç için ise El pintor elige colores oscuros para que el espectador sienta inquietud. (El pin-tor e-li-he ko-lo-res os-ku-ros pa-ra ke el es-pek-ta-dor si-en-ta in-kye-tud) cümlesi kurulur. Tahtada bu iki örneği yan yana görmek, kipin 'süs' değil anlam farkı olduğunu gösterir.

İlgi yan cümleleri: henüz bilinmeyen veya yok sayılan eser

İlgi yan cümleleri oraciones de relativo (o-ra-syo-nes de re-la-ti-vo) bir adı que (ke), quien (kyen), el que veya cuyo (ku-yo) ile niteler. C1 inceliği şudur: nitelediğiniz kişi veya nesne sizin için somut ve varsa indicativo (in-di-ka-ti-vo) kullanılır; henüz bulunmamış, hayali, istenen ya da inkâr edilen bir şeyse subjuntivo gerekir. Türkçede bu ayrım kip olarak görünmez; bu yüzden her cümlede 'Bu nesne benim için somut mu?' diye sormak gerekir.

Belirli bir tabloyu gösterirken rehber Esta es la obra que más me ha impresionado. (Es-ta es la ob-ra ke mas me a im-pre-syo-na-do) der; eser ortadadır. Aynı kişi salonda dolaşırken Necesito una obra que me haga cuestionar la belleza. (Ne-se-si-to u-na ob-ra ke me a-ga kues-tyo-nar la be-ye-sa) diyebilir. Yokluk da aynı kipi ister: No hay ningún cuadro que transmita tanta calma. (No ay nin-gun kua-dro ke trans-mi-ta tan-ta kal-ma) Cualquier crítica que leas será parcial. (Kual-kyer kri-ti-ka ke le-as se-ra par-syal) cümlesinde cualquier belirsizliği de subjuntivo getirir.

Müzede tabloya bakarak kurulan örnek, arayışı görünür kılar: henüz 'doğru' ayrıntıyı seçmemişsinizdir. Busco un rincón que no esté lleno de turistas. (Bus-ko un rin-kon ke no es-te ye-no de tu-ris-tas) cümlesi tam da bu yüzden dilek kipindedir. Tanıdığınız bir rehber için ise Conozco a una guía que explica sin prisas. (Ko-nos-ko a u-na gi-a ke eks-pli-ka sin pri-sas) indicativo kalır.

Amaç yan cümleleri: sanatçı neyi niyetler?

Amaç yan cümleleri oraciones finales (o-ra-syo-nes fi-na-les) bir eylemin niyetini bildirir. En sık bağlaç para que (pa-ra ke) olmakla birlikte C1’de a fin de que (a fin de ke), con el fin de que ve niyet taşıyan de modo que / de manera que (de mo-do ke / de ma-ne-ra ke) de kullanılır. Özne aynıysa İspanyolca yan cümle açmaz: El artista pinta para expresar su rabia. (El ar-tis-ta pin-ta pa-ra eks-pre-sar su ra-bya) Özneler farklıysa çekimli subjuntivo zorunludur.

Estetik söyleminde bu kalıp, eserin izleyici üzerindeki tasarlanmış etkisini anlatır. La instalación se ilumina de golpe para que el público se sienta vulnerable. (La ins-ta-la-syon se i-lu-mi-na de gol-pe pa-ra ke el pu-bli-ko se si-en-ta vul-ne-ra-ble) Colocan un banco a fin de que el visitante contemple con calma. (Ko-lo-kan un ban-ko a fin de ke el bi-si-tan-te kon-tem-ple kon kal-ma) Dikkat: de modo que gerçek sonucu anlatırsa indicativo alır; amaç anlatırsa subjuntivo alır. Habló claro de modo que todos entendieron sonuçtur; Habló claro de modo que todos entendieran (en-ten-dye-ran) amaçtır. Bu nüans C1 can-do hedefinin tam ortasındadır.

Indicativo mu subjuntivo mu? Karşılaştırma

Dünyada öğretmenlerin sık kullandığı yol iki sütunlu bir karşıtlık tablosudur. Sol sütun: belirli, bilinen, gerçekleşmiş anlam indicativo ister. Sağ sütun: belirsiz, istenen, yok sayılan veya amaçlanan anlam subjuntivo ister. İlgi çifti: Tengo un cuadro que refleja la guerra. (Ten-go un kua-dro ke re-fle-ha la ger-ra) karşısında Quiero un cuadro que refleje la guerra. (Kye-ro un kua-dro ke re-fle-he la ger-ra) Amaç cümlesi, özneler farklıysa her zaman sağ sütundadır.

C1 öğrencisi tabloyu ezberlemekle yetinmez; konuşurken saniyeler içinde somutluk sorusunu sorar. Cualquier obra que firmes será discutida. (Kual-kyer ob-ra ke fir-mes se-ra dis-ku-ti-da) Üstünlükte klasik kullanım çoğunlukla indicativodur: Es la mejor novela que he leído. (Es la me-hor no-be-la ke e le-i-do) Öznel abartıda que haya leído (ke a-ya le-i-do) da duyulur; asıl beklenen ise belirsiz öncül kuralını güvenle uygulamaktır. Tablo, iki kipin 'doğru-yanlış' değil 'anlam farkı' olduğunu görünür kılar.

Galeride kısa bir eleştiri diyaloğu

Bir lise yabancı dil sınıfının müze atölyesinde öğrenciler tabloyu incelerken hem nasıl bir eser aradıklarını hem sanatçının niyetini cümleye döker. Can-do hedefi: Sanat eseri üzerine gerekçeli yorum yaparken belirsiz nitelik ve amaç bildiren yan cümleleri doğru kiple üretebilirim. Telaffuzu yüksek sesle tekrar etmek, Türkçedeki kip boşluğunu kapatmanın pratik yoludur. Aşağıdaki konuşma C1 sözcük dağarcığını aşmaz.

A: ¿Qué buscas en esta sala? (Ke bus-kas en es-ta sa-la) B: Una pieza que no pretenda ser bella, sino que me inquiete. (U-na pye-sa ke no pre-ten-da ser be-ya, si-no ke me in-kye-te) A: El autor usa el silencio para que nosotros completemos la historia. (El au-tor u-sa el si-len-syo pa-ra ke no-so-tros kom-ple-te-mos la is-to-rya) B: No conozco a nadie que explique este cuadro sin contradecirse. (No ko-nos-ko a na-dye ke eks-pli-ke es-te kua-dro sin kon-tra-de-sir-se) İlk ve son cümle ilgi yan cümlesidir; ortadaki amaç yan cümlesidir.

Türkçe kaynaklı sık hatalar

Türkçede istek, belirsizlik ve amaç çoğu zaman aynı dilek-şart veya geniş zamanla, hatta kipsiz bağlaçlarla verilir: ki, diye, için, -ecek bir şey. Bu yüzden öğrenci bağlacı doğru seçse bile fiili indicativo bırakır. En sık örüntü para que sonrası yanlış indicativo kullanmaktır; doğrusu para que el público sienta (pa-ra ke el pu-bli-ko si-en-ta) biçimidir, siente değil. İkinci örüntü, bilinen bir eseri anlatırken gereksiz subjuntivo seçmektir; dün gördüğünüz tablo için el cuadro que vi ayer (el kua-dro ke vi a-yer) gerekir.

Üçüncü tuzak, özneler aynıyken para que yo demektir; İspanyolca bunu para artı mastarla çözer: Pinto para expresar mi miedo. (Pin-to pa-ra eks-pre-sar mi mye-do) Dördüncü tuzak de manera que yapısını her zaman amaç sanmaktır; cümle gerçek sonucu anlatıyorsa indicativo şarttır. Beşinci tuzak, Türkçe yok ki kalıbını no hay que ile karıştırmaktır; yokluk ilgi cümlesi no hay nadie que artı subjuntivo ister, yasak anlamındaki no hay que artı mastar ise bambaşka bir yapıdır.