İspanyolca C1 medya metinlerinde edilgen çatı ve kişisiz se yapıları faili gizleyerek haberi nesnel gösterir ve kamuoyunu biçimlendirir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Medya söyleminde özneyi silmek
İspanyolca C1 öğrencisi haberi okurken yalnızca bilgiyi almaz; cümlenin kimin ağzından çıktığını da sorar. Can-do hedefi şudur: Uzun haber ve yorumda edilgen ve kişisiz yapıların kamuoyunu nasıl yönlendirdiğini fark edebilirim. Haber dilinde se (se) ve ser + participio (ser partisipyo) kalıpları olayı doğal sonuç gibi gösterir. Türkçedeki açıklandı, görüldü, iddia ediliyor başlıkları benzer işi yapar; İspanyolcada bu iş üç yola ayrılır.
Bu konu, dünyada medya okuryazarlığı ve eleştirel okuma derslerinde dilbilgisiyle birlikte işlenir. Gazetecilik nesnel görünme kaygısıyla özneyi sıkça siler; İspanyolca basında kişisiz anlatım resmi açıklamayı aktarmanın alışılmış yoludur. Günlük hayatta trafik, yasa, hava ve skandal haberlerinde bu kalıplar her gün çıkar. Sık yapılan yanlış, her öznesiz cümleyi aynı yapı sanmaktır; oysa kişi-sayı uyumu ve fail, yapıya göre değişir.
Örnek
Etken: La policía detuvo al sospechoso. (la polisiya detubo al sospeçoso: Polis şüpheliyi gözaltına aldı.) Klasik edilgen: El sospechoso fue detenido por la policía. (el sospeçoso fue dete-nido por la polisiya: Şüpheli polis tarafından gözaltına alındı.) Kişisiz: Se detuvo al sospechoso. (se detubo al sospeçoso: Şüpheli gözaltına alındı.) Üçüncü cümlede fail tamamen silinmiştir.
Klasik edilgen çatı: voz pasiva
Klasik edilgen voz pasiva (bos pasiba) şöyle kurulur: ser + geçmiş ortaç ve isteğe bağlı por + fail. C1 can-do: Resmi haber ve tutanakta eylemin kime yapıldığını ve failin açık olup olmadığını çözümleyebilirim. Örnek: El acuerdo fue firmado por los ministros. (el aku-erdo fue firmado por los minist-ros: Anlaşma bakanlar tarafından imzalandı.) Fiil yeni özneyle, yani eski nesneyle, kişi ve sayıda uyum sağlar: Las medidas fueron aprobadas. (las medidas fue-ron apro-badas: Önlemler onaylandı.)
Türkçe konuşan öğrenci her edilgeni ser ile kurmaya eğilimlidir; oysa İspanyolca haberde bu yol İngilizceye göre daha seyrektir. Sonuç ve durum için estar + ortaç kullanılır ve bu edilgen çatı değildir: El ladrón está detenido. (el ladron esta dete-nido: Hırsız gözaltındadır.) Olay anı fue detenido (fue dete-nido), şu anki durum está detenido ister. Telaffuz: fue fue, fueron fue-ron, ha sido a sido.
Örnek
Haber: El presupuesto ha sido aprobado por el Parlamento. (el presu-puesto a sido apro-bado por el parlamento: Bütçe Parlamento tarafından onaylanmıştır.) Özne el presupuesto; yardımcı ha sido; ortaç aprobado eril tekildir. Fail por el Parlamento isteğe bağlıdır. Fail olmasa da cümle doğrudur: El presupuesto ha sido aprobado. Sorumluluk böylece kuruma veya hiç kimseye yüklenebilir.
Kişisiz se: se impersonal
Kişisiz se impersonal (se impersonal) genel kural, söylenti ve insanlar böyle yapar anlamını verir. Fiil neredeyse her zaman üçüncü tekil kişidedir. C1 can-do: Söylenti, kural ve genel kanı bildiren kişisiz cümleleri anlayıp yorumumda kullanabilirim. Kalıplar: Se dice que... (se dise ke: deniliyor ki), Se afirma que... (se afirma ke: ileri sürülüyor ki), Se espera que... (se espera ke: bekleniyor ki), Se vive bien aquí. (se bibe byen aki: Burada iyi yaşanır.) Kişi nesnesi a alır ve fiil tekil kalır: Se detuvo a tres personas. (se detubo a tres personas: Üç kişi gözaltına alındı.)
Öğretmenin medya örneklerinde bu kalıp spiker dilinin omurgasıdır. Se informa de un accidente. (se informa de un aksidente: Bir kaza olduğu bildirilmektedir.) Fail yok, kaynak yok; cümle resmi gerçek gibi durur. Kısa diyalog: ¿Se sabe ya el número de heridos? (se sabe ya el numero de e-ridos: Yaralı sayısı henüz biliniyor mu?) Yanıt: De momento no se ha confirmado. (de momento no se a konfirmado: Şimdilik doğrulanmadı.) Türkçedeki deniliyor ki ile yakın olsa da que sonrası zaman ve kipe C1'de dikkat edilir.
Örnek
Kişisel etken: La gente dice que las negociaciones continúan. (la hente dise ke las negosya-syones konti-nuan: İnsanlar müzakerelerin sürdüğünü söylüyor.) Medya kişisizi: Se dice que las negociaciones continúan. (se dise ke las negosya-syones konti-nuan: Müzakerelerin sürdüğü söyleniyor.) İnsanlar silindi; haber daha nesnel görünür ama kaynak da kaybolur.
Se pasiva ile üç yapının ayrımı
Tahta etkinliğinde üç yapıyı yan yana koymak C1'in can alıcı noktasıdır. Se pasiva yani pasiva refleja (pasiba refleha) cansız özneyle kurulur ve fiil o özneyle uyum sağlar: Se venden pisos. (se benden pisos: Daireler satılıyor.) Se firmaron los acuerdos. (se firma-ron los aku-erdos: Anlaşmalar imzalandı.) Kişisiz se fiili tekil bırakır: Se premia a los ganadores. (se premia a los ganadores: Kazananlar ödüllendirilir.) C1 can-do: Haber cümlesinde uyuma bakarak yapının kişisiz mi edilgen mi olduğunu ayırt edebilirim.
İnsanlar a ile geldiğinde kişisiz tekil tercih edilir; eşya ve soyut adlarda fiil bu öznelerle tekil veya çoğul uyum sağlar. Se buscan camareros. (se buskan kama-reros: Garsonlar aranıyor) fiilin çoğul uyumunu gösterir. Klasik voz pasiva ise ser taşır ve faili por ile açabilir. Analiz sırası şudur: ser var mı, fiil tekil mi çoğul mu, a + kişi var mı, por faili var mı? Bu dört soru tahtadaki haber cümlelerini çözer.
Örnek
1) Los rehenes fueron liberados por el ejército. (los re-enes fue-ron libe-rados por el ehersito: Rehineler ordu tarafından serbest bırakıldı.) Klasik edilgen, fail açık. 2) Se publicaron los resultados. (se publika-ron los resultad-os: Sonuçlar yayımlandı.) Se edilgeni, çoğul uyum. 3) Se informó a las familias. (se informo a las familyas: Ailelere bilgi verildi.) Kişisiz, fiil tekil, a + kişi.
Kamuoyu: dil seçimi gerçeği değiştirir
Canlı yayında spiker Se ha confirmado la noticia. (se a konfirmado la noti-sya: Haber doğrulanmıştır.) derse dinleyici doğrulamayı kurumsal ve kesin sanır. Aynı olayı El portavoz ha confirmado la noticia. (el portabos a konfirmado la noti-sya: Sözcü haberi doğrulamıştır.) diye kurmak faili görünür kılar. C1 can-do: Medya metninde failin gizlenmesinin kamuoyunu nasıl etkilediğini açıklayabilirim. Se han subido los precios. (se an subido los presyos: Fiyatlar yükseltilmiştir.) cümlesi zammı neredeyse doğa olayı gibi sunar.
Başlıklar kamuoyunu böyle biçimlendirir. Según fuentes oficiales, se espera una decisión. (segun fuentes ofisyal-es, se espera una desisyon: Resmi kaynaklara göre bir karar bekleniyor.) hem kaynağı bulanıklaştırır hem beklentiyi kişisizleştirir. Öğrenci olarak sorun: Kim yapıyor, kim yarar sağlıyor, kim zarar görüyor, cümle bunları söylüyor mu? Dünya genelinde bu bakış eleştirel dilbilgisi adıyla öğretilir. Sonraki adım, aynı haberin etken, edilgen ve kişisiz üç halini yazıp ton farkını tartışmaktır.
Örnek
Aynı olay, üç kamuoyu. A) El ayuntamiento cerró el parque. (el ayuntamyento serro el parke: Belediye parkı kapattı.) Sorumlu net. B) El parque fue cerrado por el ayuntamiento. (el parke fue ser-rado por el ayuntamyento: Park belediye tarafından kapatıldı.) Odak parkta, fail hâlâ var. C) Se cerró el parque. (se serro el parke: Park kapatıldı.) Karar olmuş bitmiş görünür; protesto edilecek adres silinmiştir.
Türkçe kaynaklı hatalar ve C1 pratik
Türkçede edilgen ekleri tek bir aile gibi durur; İspanyolcada ser edilgeni, se edilgeni ve kişisiz se ayrı kapılardır. En sık hata Se detuvieron a los ladrones. demektir; doğrusu Se detuvo a los ladrones. (se detubo a los ladrones: Hırsızlar gözaltına alındı.) çünkü a + kişi varken fiil tekil kalır. İkinci hata, her cümleye ser + ortaç yığmaktır; haber dili se kalıplarını daha çok sever. Üçüncü hata, estar + ortacın edilgen sanılmasıdır: La tienda está cerrada. (la tyenda esta ser-rada: Dükkân kapalıdır) durum bildirir.
Dördüncü hata, faili her zaman por ile yazma isteğidir; kişisiz cümlede fail çoğu kez hiç gelmez. Beşinci hata, Se dice que sonrası kip seçimini unutmaktır. Henüz olmamış içerikte C1 öğrencisi doğal olarak Se espera que el gobierno tome una decisión. (se espera ke el gobyer-no tome una desisyon: Hükümetin bir karar alması bekleniyor) der. Can-do pratik: Kısa bir haberdeki bütün edilgen ve kişisizleri işaretleyin; sonra aynı haberi faili açık etken cümlelerle yeniden yazın ve tonun nasıl değiştiğini karşılaştırın.
Örnek
Yanlış: Se venden a los pisos. Doğru: Se venden pisos. (se benden pisos: Daireler satılıyor.) Cansız özne, a yok, çoğul uyum. Yanlış ve yapay: Fue dicho que hay huelga. Doğru: Se dice que hay huelga. (se dise ke ay uel-ga: Grev olduğu söyleniyor.) Türkçe denildi ki ifadesini fue dicho diye bire bir çevirmek C1'de doğal durmaz.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Se her zaman tekil fiille gider. Doğrusu: Kişisiz se tekildir; se pasivada fiil cansız özneyle çoğul olabilir. Örnek: Se firmaron los acuerdos. (se firma-ron los aku-erdos: Anlaşmalar imzalandı.)
- Yanlış: Voz pasiva ile se pasiva aynı şeydir, ikincisi yalnızca kısaltmadır. Doğrusu: Voz pasiva ser + ortaç kullanır ve por faili alabilir. Se pasiva ser taşımaz ve haber dilinde daha sıktır.
- Yanlış: Türkçe edilgen eki her zaman ser + participio ile karşılanır. Doğrusu: Türkçe satılıyor, deniliyor, gözaltına alındı çoğu kez se yapılarıyla daha doğal karşılanır.
- Yanlış: Edilgen cümlede fail por ile zorunludur. Doğrusu: Fail sıkça hiç yazılmaz; medya tam da bu yüzden edilgen ve kişisiz yapıları seçer.
- Yanlış: Está cerrado edilgen çatıdır. Doğrusu: Estar + ortaç sonuç ve durum bildirir. Eylemin edilgeni ser veya se ile kurulur.
Bir adım ileri
Bir üst düzeyde öğrenci yalnızca yapıyı tanımaz; haberdeki mesafeyi, alıntıyı ve örtük yargıyı da çözer. Se espera que sonrası dilek kipi, doğrulanmamış iddiayı uzak tutar. Köşe yazısı ve mizah aynı kişisiz kalıpları ironi için ters yüz edebilir. Öğrenci üç versiyonlu haber yazıp kamuoyu etkisini ve etik sorumluluğu tartışır.
Özet
İspanyolca C1 medya dilinde klasik edilgen, se edilgeni ve kişisiz se, faili gizleyerek kamuoyunu biçimlendirir. Öğrenci uyum, a + kişi ve por faili ipuçlarıyla yapıları ayırır. Türkçeden gelen bire bir çeviri yerine haberin doğal kalıplarını seçmek temel can-do hedefidir.