Yakın geçmişi anlatmak için haber yardımcı fiilini ve fiilin geçmiş ortaç biçimini kullanırız.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Yakın geçmiş nedir?
İspanyolcada pretérito perfecto, geçmişte gerçekleşmiş fakat bugünle bağlantısı devam eden olayları anlatır. Türkçede çoğu zaman “yaptım”, “gittim” veya “aldım” anlamlarına yaklaşır; kesin karşılık cümleye göre değişir. Örneğin kişi bugün doktora gittiyse, bu olay hem geçmişte olmuştur hem de bugünkü sağlık durumuyla ilgilidir.
Bu zaman özellikle hoy (bugün), esta semana (bu hafta), este mes (bu ay), ya (çoktan, artık) ve todavía no (henüz) gibi zaman ifadeleriyle kullanılır. Hoy he ido al médico. Bugün doktora gittim. Esta semana he tenido fiebre. Bu hafta ateşim oldu. Resimdeki hastanın ateşi ölçüldüğü için, bugün yaşadığı sağlık durumunu anlatırken bu yapı uygundur.
Örnek
Hoy he tenido fiebre. Bugün ateşim oldu. He ido al médico esta mañana. Bu sabah doktora gittim. Burada olaylar geçmişte gerçekleşmiştir; ancak hoy ve esta mañana henüz içinde bulunduğumuz zamanla bağlantılıdır.
2. Yapının temel formülü: haber + geçmiş ortaç
Yakın geçmişin temel formülü şöyledir: özne + haber fiilinin uygun biçimi + geçmiş ortaç. Haber burada “sahip olmak” anlamında değil, yardımcı fiil olarak kullanılır. Geçmiş ortaç kişi ve sayıya göre değişmez; değişen bölüm haber fiilidir.
Yo he “ben yaptım”, tú has “sen yaptın”, él, ella ha “o yaptı”, nosotros hemos “biz yaptık”, vosotros habéis “siz yaptınız” ve ellos han “onlar yaptılar” anlamına gelir. Telaffuz ipucu olarak he yaklaşık “e”, has “as”, ha “a”, hemos “emos”, habéis “abeys” ve han “an” şeklinde okunur. İspanyolcada h harfi okunmaz.
Örnek
Yo he ido al médico. Doktora gittim. Tú has comprado la medicina. İlacı satın aldın. Ella ha tomado una pastilla. O bir hap aldı. Nosotros hemos hablado con el doctor. Doktorla konuştuk. Yardımcı fiil özneye göre değişirken, ido, comprado, tomado ve hablado biçimleri değişmemiştir.
3. Geçmiş ortaçların oluşumu
Düzenli fiillerde geçmiş ortaç yapmak için -ar fiillerinin sonundaki -ar atılır ve -ado eklenir. visitar fiilinden visitado, curar fiilinden curado oluşur. -er ve -ir fiillerinde ise son ek atılır ve -ido getirilir: comer fiilinden comido, vivir fiilinden vivido oluşur.
Sağlık konusundaki bazı yararlı fiiller şunlardır: visitar al médico doktora gitmek, tomar una medicina ilaç almak, tener fiebre ateşi olmak, hablar con el doctor doktorla konuşmak ve recibir tratamiento tedavi görmek. Örneğin He visitado al médico. Doktora gittim. He tomado una medicina. Bir ilaç aldım. Haber ile kurulan bu yapıda geçmiş ortaç, cümlenin öznesine göre “-a” veya “-lar” almaz.
Örnek
La paciente ha visitado al médico y ha recibido tratamiento. Hasta kadın doktora gitti ve tedavi gördü. El paciente ha tomado la medicina. Hasta erkek ilacı aldı. Her iki cümlede de ha özneye göre üçüncü tekil kişiyi gösterir; geçmiş ortaçlar visitado, recibido ve tomado aynı kalır.
4. Düzensiz geçmiş ortaçlar ve sağlık diyaloğu
Bazı yaygın fiiller düzenli kurala uymaz. Sağlık bağlamında sık kullanılan düzensiz biçimler şunlardır: hacer - hecho yapmak, decir - dicho söylemek, ver - visto görmek, escribir - escrito yazmak ve poner - puesto koymak. Örneğin doktor reçete yazdı demek için El médico ha escrito una receta. denir. Türkçesi: Doktor bir reçete yazdı.
Doktora giderken kısa ve açık cümleler kurmak yeterlidir. ¿Qué te ha pasado? Sana ne oldu? Me he cortado el dedo. Parmağımı kestim. El médico me ha puesto una venda. Doktor bana bir bandaj taktı. Bu diyalogda olaylar geçmişte gerçekleşmiştir, fakat hastanın mevcut durumunu açıklamaktadır.
Örnek
Médico: ¿Qué te ha pasado? Doktor: Sana ne oldu? Paciente: Me he hecho daño en la muñeca. Hasta: Bileğimi incittim. Médico: He visto tu muñeca y he escrito una receta. Doktor: Bileğini gördüm ve bir reçete yazdım. Paciente: Gracias, doctor. Hasta: Teşekkürler, doktor.
5. Olumsuz cümle, soru ve zaman ifadeleri
Olumsuz cümlede no, yardımcı fiilden önce gelir: No he tomado la medicina. İlacı almadım. Soru cümlesinde yardımcı fiil özneye göre seçilir ve soru ifadesi cümlenin başında veya sonunda bulunabilir: ¿Has ido al médico? Doktora gittin mi? Kısa cevap olarak Sí, he ido. Evet, gittim veya No, no he ido. Hayır, gitmedim denebilir.
Yakın geçmiş ile belirli ve tamamlanmış bir geçmiş zamanı karıştırmamak önemlidir. Hoy he visitado al médico. Bugün doktora gittim cümlesinde hoy devam eden zaman dilimidir. Buna karşılık Ayer visité al médico. Dün doktora gittim cümlesinde ayer tamamlanmış bir zaman gösterdiği için genellikle pretérito indefinido kullanılır. İspanya İspanyolcasında bu ayrım daha belirgindir; bazı Latin Amerika bölgelerinde yakın geçmiş yerine basit geçmiş daha sık kullanılabilir.
Örnek
¿Has recibido tratamiento? Tedavi gördün mü? Sí, me han curado el dedo. Evet, parmağımı tedavi ettiler. ¿Has tomado la medicina hoy? Bugün ilacı aldın mı? No, todavía no la he tomado. Hayır, henüz onu almadım. todavía no ifadesi, eylemin şu ana kadar gerçekleşmediğini gösterir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Yakın geçmişte haber yerine tener kullanılır: Tengo visitado al médico. Doğrusu: Doğrusu He visitado al médico. Doktora gittim. Tener “sahip olmak” anlamındadır; bu zamanın yardımcı fiili haberdir.
- Yanlış: Geçmiş ortaç özneye göre değişir: Ella ha visitada al médico. Doğrusu: Doğrusu Ella ha visitado al médico. O doktora gitti. Haber ile kurulan bu yapıda geçmiş ortaç cinsiyet ve çoğula göre değişmez.
- Yanlış: Türkçedeki “-miş” eki her zaman yakın geçmişe karşılık gelir. Doğrusu: İspanyolcada yapı yalnızca duyulan geçmişi göstermez. He ido al médico. hem “Doktora gittim” hem de bağlama göre “Doktora gitmişim” diye çevrilebilir; anlamı konuşma durumu belirler.
- Yanlış: Her geçmiş zaman ifadesiyle pretérito perfecto kullanılır: Ayer he ido al médico. Doğrusu: A2 düzeyinde ayer gibi tamamlanmış zamanlarla genellikle Ayer fui al médico. Dün doktora gittim denir. Hoy ve esta semana gibi devam eden zaman ifadeleriyle he ido kullanımı uygundur.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta bu yapı, pretérito indefinido ve imperfecto ile karşılaştırılarak daha ayrıntılı öğrenilir. Böylece “olay ne zaman oldu?”, “süreç devam ediyor muydu?” ve “sonuç bugün önemli mi?” soruları daha açık biçimde ayırt edilir. Ayrıca düzensiz fiillerin sayısı artar ve zamirlerin fiille birlikte kullanımı çalışılır: Me he tomado la medicina. İlacı aldım. İspanyolcanın farklı ülkelerdeki kullanım farkları ve günlük konuşmadaki kısa biçimler de sonraki aşamada ele alınabilir.
Özet
Yakın geçmiş, haber fiili ile geçmiş ortaçtan oluşur: he, has, ha, hemos, habéis, han + ortaç. Sağlık bağlamında doktora gitme, ilaç alma, ateşinin olması ve tedavi görme gibi bugünle bağlantılı olayları anlatırız. Hoy ve esta semana ile sık kullanılır; ayer gibi tamamlanmış zaman ifadelerinde ise çoğunlukla başka bir geçmiş zaman tercih edilir.