Edilgen çatı, sanat, sinema ve kültür hakkında konuşurken eylemi yapan kişiden çok eylemden etkilenen eseri, kişiyi ya da olayı öne çıkarmamızı sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Edilgen çatının anlamı
Edilgen çatıda cümlenin öznesi eylemi yapan kişi değil, eylemden etkilenen kişi veya nesnedir. Etken cümlede Le peintre crée le tableau. denir; yani ressam tabloyu yapar. Edilgen cümlede ise Le tableau est créé par le peintre. denir; burada cümlenin başındaki le tableau eylemden etkilenendir.
Edilgen yapı Fransızcada genellikle être fiilinin uygun zamanı ile geçmiş zaman ortacından, yani participe passé biçiminden oluşur. Eylemi yapan kişi önemliyse par ile belirtilir; önemli değilse hiç söylenmeyebilir. Le musée est visité par de nombreux touristes. cümlesinde müze öne çıkarılır, turistler ise eylemi yapan gruptur.
Örnek
Etken: Les élèves observent le tableau. — Öğrenciler tabloyu inceliyor. Edilgen: Le tableau est observé par les élèves. — Tablo öğrenciler tarafından inceleniyor. Dönüşümde etken cümlenin nesnesi, edilgen cümlenin öznesi olur.
2. Edilgen çatının kuruluşu ve zamanlar
Temel formül şöyledir: sujet + être conjugué + participe passé. Şimdiki zamanda Le film est présenté., geçmiş zamanda Le film a été présenté. ve gelecek zamanda Le film sera présenté demain. denebilir. Burada değişen bölüm être fiilidir; asıl fiilin participe passé biçimi de özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterir.
Edilgen yapı her fiille doğal biçimde kullanılmaz; özellikle doğrudan nesne alabilen fiillerle daha kolay kurulur. présenter, réaliser, traduire, restaurer ve organiser gibi fiiller kültür alanında sık görülür. Bir eylemin sonucu vurgulanıyorsa Le tableau a été restauré. cümlesi, restorasyon işleminin tamamlandığını açıkça bildirir.
Örnek
Etken cümle: Le réalisateur présente le nouveau film. Edilgen dönüşüm: Le nouveau film est présenté par le réalisateur. Geçmiş zaman: Le nouveau film a été présenté par le réalisateur. Gelecek zaman: Le nouveau film sera présenté par le réalisateur. Türkçede ortak anlam “Yeni film yönetmen tarafından sunuluyor, sunuldu veya sunulacak” biçimindedir; zaman seçimi Fransızcada mutlaka yardımcı fiilde gösterilir.
3. Uyum, yapan kişi ve par ile de
Edilgen cümlede participe passé, özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum sağlar. Le tableau est exposé. cümlesinde eril tekil biçim, La sculpture est exposée. cümlesinde dişil tekil biçim kullanılır. Çoğulda Les tableaux sont exposés. ve Les sculptures sont exposées. örneklerinde -s eki görülür.
Eylemi yapan kişi veya kurum belirli ve önemliyse çoğunlukla par kullanılır: Le musée a été fondé par une artiste locale. Bazı durumlarda de de görülür; özellikle duygu veya tanınmışlık bildiren bazı kalıplarda ve belirli fiillerle kullanılır: Cette actrice est respectée de tous. B2 düzeyinde en güvenli yaklaşım, belirli bir eylem yapanı anlatırken par kullanmak ve de kalıplarını bütün hâlinde öğrenmektir.
Örnek
Boşluğu dolduralım: La galerie est ___ par les visiteurs. Doğru cevap visitée olur; çünkü la galerie dişil ve tekildir. Tam cümle: La galerie est visitée par les visiteurs. “Galeri ziyaretçiler tarafından geziliyor.” Eğer özne çoğul olsaydı şöyle derdik: Les galeries sont visitées par les visiteurs.
4. Sanat ve sinema metinlerinde kullanım
Sanat ve sinema hakkında yazarken eserin üretim süreci, sergilenmesi veya ödüllendirilmesi sıkça anlatılır. Le tableau est conservé au musée. cümlesinde tablonun nerede bulunduğu, Le film a été sélectionné pour le festival. cümlesinde ise filmin festival için seçildiği öne çıkar. Bu tür cümleler kataloglarda, sergi broşürlerinde ve eleştiri yazılarında nesnel bir anlatım sağlar.
Edilgen cümle bazen yapan kişinin bilinmediğini, bazen de bilinse bile konuşmanın odağında olmadığını gösterir. Une nouvelle exposition sera ouverte samedi. cümlesinde serginin cumartesi günü açılacağı belirtilir, ancak açma eylemini kimin gerçekleştireceği söylenmez. Buna karşılık yapan kişi önemliyse Le scénario a été écrit par une jeune autrice. denebilir. Böylece hem eser hem de üretici hakkında bilgi verilir.
Örnek
Kısa kültür metni: Le musée a été construit au XIXe siècle. Il est visité par des milliers de personnes chaque année. Plusieurs œuvres célèbres y sont exposées. Türkçesi: Müze on dokuzuncu yüzyılda inşa edilmiştir. Her yıl binlerce kişi tarafından ziyaret edilir. Orada birçok ünlü eser sergilenir. Metin, müzenin tarihini ve ziyaretçi deneyimini öne çıkarırken eylemi yapan kişileri her cümlede tekrarlamaz.
5. Etken cümleden edilgen cümleye geçiş
Dönüşüm yaparken önce etken cümlenin doğrudan nesnesini bulun. Bu nesne, edilgen cümlenin öznesi olur; ardından être fiilini yeni özneye göre çekin ve ana fiili participe passé biçimine dönüştürün. Son olarak eski özneyi gerekli görüyorsanız par ile cümlenin sonuna ekleyin.
Her cümleyi edilgene çevirmek gerekli değildir. Günlük konuşmada etken yapı çoğu zaman daha kısa, doğrudan ve doğaldır: Le guide explique l’œuvre. Edilgen biçim L’œuvre est expliquée par le guide. doğru olsa da, konuşmacı rehberi özellikle öne çıkarmak istemiyorsa On explique l’œuvre. gibi genel özne kullanılan bir yapı daha doğal olabilir.
Örnek
Somut dönüşüm: Les organisateurs ont préparé l’exposition. 1) Nesne: l’exposition. 2) Yeni özne: L’exposition. 3) Yardımcı fiil: geçmiş zamanda a été. 4) préparer fiilinin ortaç biçimi: préparée. Sonuç: L’exposition a été préparée par les organisateurs. — Sergi organizatörler tarafından hazırlandı.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Edilgen cümlede her zaman par bulunmalıdır. Doğrusu: Par yalnızca eylemi yapan kişi veya grup belirtilmek istendiğinde kullanılır. Örneğin Le tableau est exposé. cümlesi tek başına doğrudur.
- Yanlış: Être fiili kullanıldığı için her cümle edilgen olur. Doğrusu: Être başka yapılarda da kullanılabilir. Le film est intéressant. cümlesinde intéressant bir sıfattır ve cümle edilgen değildir; edilgen yapı için être ile bir participe passé gerekir.
- Yanlış: Geçmiş zaman ortacı yalnızca fiilin öznesine göre değil, her zaman eril tekil kalır. Doğrusu: Edilgen yapıda participe passé özneyle uyum sağlar: La sculpture est exposée, Les sculptures sont exposées.
- Yanlış: Türkçedeki “-ildi” biçimi Fransızcada her zaman yalnızca geçmiş zamanla karşılanır. Doğrusu: Fransızcada zaman, être fiilinin zamanına göre değişir: est présenté, a été présenté ve sera présenté farklı zamanları gösterir.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta edilgen yapıyı daha uzun haber metinlerinde, bilimsel açıklamalarda ve resmî yazışmalarda kullanabilirsiniz. Ayrıca se faire yapısıyla kişinin bir eylemden etkilenmesini anlatan kalıpları, örneğin Il s’est fait photographier., inceleyebilirsiniz. Edilgen anlamı veren on yapısı ile gerçek edilgen yapı arasındaki anlam farklarını da karşılaştırmanız beklenir. İlerleyen düzeylerde edilgen cümleleri bağlaçlarla birleştirerek neden, sonuç ve zaman ilişkilerini daha ayrıntılı anlatabilirsiniz.
Özet
Edilgen çatı, eylemden etkilenen kişi veya nesneyi öne çıkarır ve temel olarak être + participe passé biçimiyle kurulur. Participe passé özneyle cinsiyet ve sayı bakımından uyum sağlar; eylemi yapan kişi gerektiğinde par ile belirtilir. Sanat, sinema ve kültür metinlerinde bu yapı, eserleri ve süreçleri daha nesnel ve odaklı biçimde anlatmamıza yardım eder.