Dolaylı anlatım, bir kişinin sözlerini anlamını koruyarak başka birinin bakış açısından aktarmayı ve gerektiğinde zaman, kişi, zamir ile zaman belirteçlerini uyarlamayı sağlar.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
Dolaylı anlatımın temel mantığı
Dolaylı anlatımda bir kişinin sözünü tırnak içinde aynen vermeyiz; bu sözü başka bir cümlenin içine yerleştiririz. Genellikle dire, expliquer, annoncer, affirmer ve raconter gibi aktarma fiillerinden sonra que kullanılır. Doğrudan anlatımda La journaliste dit : « Le ministre répond aux questions. » cümlesi varken, dolaylı anlatımda La journaliste dit que le ministre répond aux questions. deriz.
Aktarma fiili şimdiki zamandaysa zaman çoğu durumda değişmez. Buna karşılık aktarma fiili geçmiş zamandaysa Fransızcada zaman uyumu çoğu durumda uygulanır. Bu dönüşüm, olayların geçmişteki aktarma anına göre nasıl sıralandığını göstermeye yardımcı olur. Ancak genel doğrular ve hâlâ geçerli bilgiler bazen şimdiki zamanda korunabilir.
Örnek
Doğrudan: Paul dit : « Je travaille dans un journal. » Türkçesi: Paul, “Bir gazetede çalışıyorum.” diyor. Dolaylı: Paul dit qu’il travaille dans un journal. Türkçesi: Paul, bir gazetede çalıştığını söylüyor. Burada dit şimdiki zamanda olduğu için travaille de değişmemiştir.
Geçmiş aktarma fiilinde zaman uyumu
Aktarma fiili geçmiş zamandaysa temel dönüşümlerden biri şimdiki zamanın geçmişteki bitmemiş zamana dönüşmesidir. Le présent devient l’imparfait kuralına göre Il a déclaré : « Je suis inquiet. » cümlesi Il a déclaré qu’il était inquiet. olur. Aynı şekilde « Nous travaillons sur ce projet » sözü, Elle a expliqué qu’ils travaillaient sur ce projet. biçiminde aktarılır.
Doğrudan anlatımdaki passé composé gibi tamamlanmış geçmiş zamanlar, bağlama göre daha önceki geçmişi göstermek için plus-que-parfait biçimine dönüşebilir. Örneğin Elle a dit : « J’ai lu le rapport. » cümlesi çoğu zaman Elle a dit qu’elle avait lu le rapport. olur. Burada amaç, raporu okuma eyleminin söyleme eyleminden önce gerçekleştiğini göstermektir. Zaman uyumu mekanik bir tablo değil, olayların birbirine göre sırasını açıklayan bir sistemdir.
Bir haber metninde kaynak, konuşmayı geçmişte yapmışsa okuyucu iki zamanı ayırt edebilmelidir: önce kişinin söylediği veya yaptığı şey, sonra bu sözün aktarılması. Bu yüzden aktarma fiilini ve yan cümlenin zamanını birlikte kontrol etmek gerekir.
Örnek
Doğrudan: La porte-parole a déclaré : « Nous cherchons une solution. » Türkçesi: Sözcü, “Bir çözüm arıyoruz.” dedi. Dolaylı: La porte-parole a déclaré qu’ils cherchaient une solution. Türkçesi: Sözcü, bir çözüm aradıklarını söyledi. cherchons şimdiki zamandan cherchaient geçmişteki bitmemiş zamana dönüşmüştür.
Geçmiş, gelecek ve koşul kipi
Geçmiş bir aktarma fiilinden sonra doğrudan anlatımdaki gelecek zaman genellikle koşul kipine dönüşür. Bu ilişki le futur devient le conditionnel présent şeklinde özetlenebilir. Örneğin Le gouvernement a annoncé : « Nous construirons une nouvelle école. » cümlesi Le gouvernement a annoncé qu’il construirait une nouvelle école. olur.
Doğrudan anlatımdaki yakın gelecek de bağlama göre değişebilir. Elle a dit : « Je vais publier un article. » cümlesi Elle a dit qu’elle allait publier un article. biçiminde aktarılır. Geçmişteki bir noktadan bakıldığında, gelecekte gerçekleşmesi beklenen olay çoğunlukla koşul kipiyle anlatılabilir. Bu kullanım özellikle haberlerde, geçmişte yapılmış açıklamaların sonuçlarını aktarırken yaygındır.
Geçmiş zamanların dönüşümünde de olay sırasına dikkat edilir. Şimdiki zaman çoğunlukla imparfait olur; tamamlanmış ve daha önce gerçekleşmiş bir olay çoğunlukla plus-que-parfait olur; gelecek zaman ise conditionnel présent olur. Bu zaman adlarını yalnızca ezberlemek yerine cümlede hangi olayın önce, hangisinin sonra gerçekleştiğini belirlemek daha güvenlidir.
Örnek
Doğrudan: La chaîne a annoncé : « Le président visitera la région demain. » Türkçesi: Kanal, “Cumhurbaşkanı yarın bölgeyi ziyaret edecek.” diye duyurdu. Dolaylı: La chaîne a annoncé que le président visiterait la région le lendemain. Türkçesi: Kanal, cumhurbaşkanının ertesi gün bölgeyi ziyaret edeceğini duyurdu. visitera, visiterait olur; demain ise le lendemain biçimine dönüşür.
Kişi zamirleri, zaman ve yer ifadeleri
Dolaylı anlatımda yalnızca fiilin zamanı değişmez; kişi zamirleri ve iyelik belirleyicileri de konuşanın bakış açısına göre uyarlanır. Je konuşan kişiyi gösteriyorsa, aktarılan cümlede bu kişi üçüncü şahıs olabilir: Marie a dit : « Je suis prête. » cümlesi Marie a dit qu’elle était prête. olur. Benzer biçimde mon, ma ve mes gibi iyelik belirleyicileri de yeni konuşma konumuna göre değişebilir.
Zaman ve yer belirteçleri de aktarma anına göre yeniden düzenlenebilir. aujourd’hui çoğu bağlamda ce jour-là, demain le lendemain, hier la veille ve ici là olabilir. Bu değişiklik her zaman zorunlu değildir; anlatıcının bakış açısına ve olayın hâlâ aynı gün ya da yerde olup olmadığına bağlıdır.
Saat ifadelerinde de bağlam önemlidir. Bir haber geçmişte aktarılıyorsa à huit heures gibi saat ifadesi korunabilir; fakat ce matin veya demain gibi ifadeler okuyucunun hangi güne göre düşündüğünü açıklamak için değiştirilebilir. Amaç, dinleyenin zaman ve yer ilişkisini yanlış anlamasını önlemektir.
Örnek
Doğrudan: Lucie a dit : « Je viendrai ici demain avec mon frère. » Türkçesi: Lucie, “Yarın erkek kardeşimle buraya geleceğim.” dedi. Dolaylı: Lucie a dit qu’elle viendrait là le lendemain avec son frère. Türkçesi: Lucie, ertesi gün erkek kardeşiyle oraya geleceğini söyledi. Burada je → elle, viendrai → viendrait, ici → là ve demain → le lendemain olmuştur.
Sorular, emirler ve haber aktarımı
Dolaylı sorularda soru cümlesinin yapısı değişir. Evet-hayır soruları için si kullanılır: Le journaliste demande : « Est-ce que vous êtes prêt ? » cümlesi Le journaliste demande s’il est prêt. olur. Soru sözcüğü varsa bu sözcük korunur: Elle demande : « Quand commence le débat ? » cümlesi Elle demande quand le débat commence. biçimine dönüşür.
Emir ve rica cümleleri çoğunlukla demander de, ordonner de veya conseiller de yapılarıyla aktarılır. Le présentateur dit : « Regardez cette image ! » cümlesi Le présentateur demande aux téléspectateurs de regarder cette image. olur. Olumsuz emirlerde de ne pas kullanılır: Il lui a demandé de ne pas publier la photo.
Haber aktarırken kaynağı belirtmek güvenilirlik açısından önemlidir. Selon la ministre, d’après le journal ve la porte-parole a expliqué que gibi kalıplar, bilginin kime ait olduğunu gösterir. Böylece öğrenci, duyduğu bilgiyi kendi görüşüymüş gibi sunmaz.
Örnek
Röportajdaki doğrudan soru: La journaliste demande à l’acteur : « Pourquoi avez-vous quitté la série ? » Dolaylı aktarım: La journaliste demande à l’acteur pourquoi il a quitté la série. Türkçesi: Gazeteci oyuncuya diziden neden ayrıldığını soruyor. Geçmiş bir aktarma fiili kullanılırsa La journaliste a demandé pourquoi il avait quitté la série. denebilir.
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Geçmiş aktarma fiili varsa her fiil mutlaka aynı geçmiş zamana çevrilir. Doğrusu: Her fiil aynı biçime dönüşmez; olayların sırası ve anlamı dikkate alınır. Şimdiki zaman çoğunlukla imparfait, tamamlanmış önceki olay ise çoğunlukla plus-que-parfait olur.
- Yanlış: Dolaylı anlatımda yalnızca fiilin zamanı değişir. Doğrusu: Kişi zamirleri, iyelik belirleyicileri ve demain, ici gibi zaman-yer ifadeleri de bağlama göre değişebilir.
- Yanlış: Dolaylı soruda soru cümlesindeki soru işareti ve söz dizimi aynen korunur. Doğrusu: Dolaylı soruda genellikle soru işareti kullanılmaz ve normal cümle düzeni kullanılır: Il demande où elle habite.
- Yanlış: Türkçedeki “-diğini” yapısı Fransızcada her zaman yalnızca que ile kurulur. Doğrusu: Bildirme cümlelerinde que yaygındır; ancak evet-hayır sorularında si, soru sözcüklü sorularda ilgili soru sözcüğü, emirlerde ise de yapısı kullanılır.
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta dolaylı anlatım, yalnızca temel zaman tablosuyla sınırlı kalmayıp daha uzun haber metinlerinin ve akademik kaynakların özetlenmesine bağlanır. Öğrenciler, birden fazla aktarma fiilini aynı paragrafta kullanarak kaynak, yorum ve kanıt arasındaki farkı daha açık gösterebilir. Ayrıca resmî dildeki selon, d’après ve il serait gibi kaynak gösteren yapılara daha fazla yer verilir. Böylece amaç sadece dönüşüm yapmak değil, bilgiyi güvenilir ve tarafsız biçimde yeniden kurmak olur.
Özet
Dolaylı anlatımda aktarma fiilinin zamanı, yan cümlenin zamanını ve bazen zaman-yer ifadelerini etkiler. Geçmiş aktarma fiilinden sonra şimdiki zaman çoğunlukla imparfait, gelecek zaman ise conditionnel présent olur. Doğru dönüşüm için zaman sırasını, konuşanın bakış açısını, zamirleri ve cümlenin türünü birlikte kontrol etmek gerekir.