Şehirde yol tarif ederken emir, bir hareketi yapmayı; olumsuz emir ise bir hareketi yapmamayı açık biçimde anlatır. Nazik olmak için bu yapılara uygun hitap ve “lütfen” ifadesi eklenebilir.
Üyeler sınırsız test çözer, dersi dinler, Bir'e Bir ders alır ve ilerlemesini görür. Üye olmadan 20 dakika deneyebilirsin.
1. Emir yapısını tanıyalım
Arapçada bir kişiye doğrudan bir iş yaptırmak istediğimizde emir kullanırız. Şehirde yol tarif ederken اِذْهَبْ (izheb) “git”, اِمْشِ مُسْتَقِيمًا (imşi müstakîmen) “düz yürü” ve اِدْخُلْ مِنْ هُنَا (idhul min hunâ) “buradan gir” diyebiliriz. Bu ifadeler, konuştuğumuz kişinin tekil erkek olduğu temel A2 kullanımını gösterir.
Emir cümlesinde özne çoğu zaman söylenmez; emir doğrudan kişiye yönelir. Yön bildiren kelimeler emirden sonra gelebilir: اِذْهَبْ يَمِينًا (izheb yemînen) “sağa git” ve اِذْهَبْ يَسَارًا (izheb yesâren) “sola git”. Telaffuzda başlangıçtaki kısa sesi açık söylemeye ve kelimenin sonundaki sessizi düşürmemeye dikkat edin.
Örnek
اِذْهَبْ مُسْتَقِيمًا، ثُمَّ اِذْهَبْ يَمِينًا. (izheb müstakîmen, sümme izheb yemînen.) “Düz git, sonra sağa git.” Bu örnekte ilk emir اِذْهَبْ مُسْتَقِيمًا (izheb müstakîmen), ikinci emir ise اِذْهَبْ يَمِينًا (izheb yemînen) ifadesidir.
2. Olumsuz emir: Yapma ve girme
Bir kişiye bir işi yapmamasını söylemek için لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) “girme” ve لَا تَعْبُرْ (lâ ta‘bur) “karşıya geçme” gibi olumsuz emirler kullanılır. Bu yapı genellikle لَا (lâ) ile başlar ve ardından şimdiki-geniş zaman çekimindeki fiil gelir. Şehirdeki yasaklama tabelaları bu yapıyı kısa ve doğrudan biçimde gösterebilir.
Olumsuz emirde لَا (lâ) kelimesinden sonra gelen fiil, bu örneklerde tekil erkek biçiminde, sonunda sükûn bulunan bir biçimde kullanılır: لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul). “Gir” demek için اِدْخُلْ (idhul), “girme” demek için لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) deriz. Bu iki ifadeyi karıştırmamak önemlidir; küçük bir fark, anlamı tamamen değiştirir.
Örnek
اِدْخُلْ مِنْ هُنَا. لَا تَدْخُلْ مِنْ هُنَاكَ. (idhul min hunâ. lâ tedhul min hunâka.) “Buradan gir. Şuradan girme.” İkinci cümlede لَا (lâ) olumsuzluk anlamı verir ve giriş yönünü yasaklar.
3. Yol tarifi verirken emirleri sıraya koyma
Yol tarifi verirken birkaç emri art arda kullanabiliriz. Önce başlangıç yönünü, sonra dönüşü, en son da hedefi söylemek anlaşılmayı kolaylaştırır. Örneğin اِمْشِ مُسْتَقِيمًا (imşi müstakîmen) “düz yürü”, اِذْهَبْ يَسَارًا (izheb yesâren) “sola git” ve لَا تَدْخُلْ هَذَا الشَّارِعَ (lâ tedhul hâzâş-şâri‘a) “bu sokağa girme” ifadeleri birlikte kullanılabilir.
Yol soran kişi de kısa bir soru sorabilir: أَيْنَ الْمَتْحَفُ؟ (eyne el-matḥafu?) “Müze nerede?” Karşısındaki kişi, emir ve olumsuz emirleri kullanarak cevap verebilir. Nazik olmak için مِنْ فَضْلِكَ (min fadlika) “lütfen” ifadesi kullanılabilir; kadın bir kişiye söylenirken مِنْ فَضْلِكِ (min fadliki) denir.
Örnek
الطَّالِبُ: أَيْنَ الْمَتْحَفُ؟ (et-tâlibu: eyne el-matḥafu?) “Öğrenci: Müze nerede?” صَاحِبُ الْمَحَلِّ: اِمْشِ مُسْتَقِيمًا، ثُمَّ اِذْهَبْ يَمِينًا. لَا تَدْخُلْ هَذَا الشَّارِعَ. (sâhibu el-mahalli: imşi müstakîmen, sümme izheb yemînen. lâ tedhul hâzâş-şâri‘a.) “Esnaf: Düz yürü, sonra sağa git. Bu sokağa girme.”
4. Tabelalar ve güvenli hareket
Şehirdeki tabelalar çoğu zaman kısa emir veya olumsuz emir cümleleri kullanır. Park girişindeki “Girme” anlamı için لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul), “Dikkat et” anlamı için اِنْتَبِهْ (intebih) ve “Bekle” anlamı için اِنْتَظِرْ (intazir) kullanılabilir. Bu ifadeler uzun açıklamalar olmadan hızlı bilgi verir.
Bir tabelayı okurken önce لَا (lâ) kelimesini aramak yararlıdır. Bu kelime varsa cümlenin bir yasağı veya uyarıyı bildirme ihtimali yüksektir. Ancak gerçek hayatta tabelanın yanında bulunan simgeyi ve bağlamı da dikkate almak gerekir; لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) bir girişin yasak olduğunu, yön gösteren ok ise izin verilen yolu gösterebilir.
Örnek
لَا تَدْخُلْ الْحَدِيقَةَ مِنْ هُنَا. (lâ tedhul el-hadîkate min hunâ.) “Buradan parka girme.” Öğretmen bu cümleyi modelledikten sonra öğrencilerden لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) bölümünü tekrar etmelerini ve anlamını söylemelerini isteyebilir.
5. Kapalı yerler ve farklı kişilere seslenme
Kapalı bir dükkânın önünde veya dar bir sokakta güvenlik amacıyla olumsuz emir görebiliriz. Örneğin لَا تَقْرَبْ (lâ takrab) “yaklaşma” ve لَا تَمْشِ هُنَا (lâ temşi hunâ) “burada yürüme” anlamına gelir. لَا تَدْخُلْ مِنْ هُنَا (lâ tedhul min hunâ) ise “buradan girme” demektir.
Buraya kadar kullanılan emirlerin çoğu tekil erkek kişiye yöneliktir. Tekil kadın kişiye emir verirken bazı biçimler değişir: اِذْهَبِي (izhebî) “git” ve لَا تَدْخُلِي (lâ tedhulî) “girme” demektir. A2 düzeyinde önce erkek ve kadın tekil biçimlerini ayırt etmek, daha sonra çoğul kişilere yönelik biçimleri öğrenmek yeterlidir.
Örnek
لَا تَقْرَبْ مِنَ الْمَحَلِّ، فَهُوَ مُغْلَقٌ. (lâ takrab min el-mahalli, fehuve muğlaḳun.) “Dükkâna yaklaşma, çünkü kapalı.” Bir kadına söylerken لَا تَقْرَبِي مِنَ الْمَحَلِّ (lâ takrabî min el-mahalli) denir: “Dükkâna yaklaşma.”
Sık yapılan yanlışlar
- Yanlış: Olumsuz emir yapmak için emrin önüne Türkçedeki gibi yalnızca “değil” anlamında bir kelime getirmek yeterlidir. Doğrusu: Arapçada olumsuz emir için لَا (lâ) kullanılır ve ardından uygun fiil gelir: لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) “girme”. لَا (lâ) kelimesini kaldırmak, fiili olumsuzluktan çıkarır; ancak olumlu emir için ayrıca emir biçimi kullanılmalıdır: اِدْخُلْ (idhul) “gir”.
- Yanlış: اِذْهَبْ (izheb) ve لَا تَذْهَبْ (lâ tezheb) aynı anlamdadır. Doğrusu: اِذْهَبْ (izheb) “git”, لَا تَذْهَبْ (lâ tezheb) ise “gitme” demektir. لَا (lâ) kelimesi yasağı ve yapılmaması gereken hareketi bildirir.
- Yanlış: Her emir biçimi hem erkek hem kadın için değişmeden kullanılır. Doğrusu: Bazı emirlerde kadın tekil için sonuna ي (î) sesi gelir. Erkek kişiye اِذْهَبْ (izheb), kadın kişiye اِذْهَبِي (izhebî) denir.
- Yanlış: Arapçada yol tarifinde yalnızca tek bir emir cümlesi kullanılabilir. Doğrusu: Bir yol tarifinde birkaç emir ve olumsuz emir art arda gelebilir: اِمْشِ مُسْتَقِيمًا، ثُمَّ اِذْهَبْ يَمِينًا. (imşi müstakîmen, sümme izheb yemînen.) “Düz yürü, sonra sağa git.”
Bir adım ileri
Bir üst sınıfta emir ve olumsuz emir yapıları çoğul kişilere, daha resmî konuşmalara ve farklı kişi biçimlerine doğru genişler. Öğrenciler yol tarifinin yanında tavsiye, rica ve uyarı arasındaki farkları da inceleyebilir. Ayrıca gerçek haritalar, toplu taşıma duyuruları ve kısa şehir ilanları üzerinden emir yapılarını ayırt edebilirler. Sonraki adımda öğrenciden yalnızca cümleyi anlaması değil, uygun durumda kendi yol tarifini kurması beklenir.
Özet
Emir, bir hareketin yapılmasını; olumsuz emir, bir hareketin yapılmamasını bildirir. Şehirde yol tarif ederken اِذْهَبْ (izheb), اِمْشِ مُسْتَقِيمًا (imşi müstakîmen) ve لَا تَدْخُلْ (lâ tedhul) gibi ifadeler kullanılır. لَا (lâ) kelimesini, yön bildiren sözcükleri ve konuşulan kişinin kadın ya da erkek olduğunu dikkate almak doğru iletişim kurmayı sağlar.